Бюджет саясатының мазмұны мен міндеттері
Мемлекеттік бюджет: экономикалық мәні
Экономикалық категория ретінде мемлекеттік бюджет — мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыру және оны ұдайы өндіріс пен қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға пайдалану арқылы қоғамдық өнім құнын бөлу және қайта бөлу процесінде мемлекет пен қоғамдық өндірістің басқа қатысушылары арасында туындайтын ақша қатынастарының жиынтығы.
Маңызды тұжырым
Мемлекеттік бюджет жалпы қаржы категориясына тән бөлу және бақылау функцияларын орындайды. Бұл функциялардың мазмұны мен маңызы бюджет қатынастарының ерекшелігімен айқындалады.
Функциялары және қосалқы міндеттері
Мемлекет қаржысының негізгі буыны ретінде бюджет бөлгіштік функция шеңберінде бірқатар сипатты қосалқы функцияларды да жүзеге асырады.
-
Ұлттық табыс пен ЖІӨ-ні қайта бөлу
Қаржы ресурстарын салалар, аумақтар және әлеуметтік топтар арасында қайта бөлу арқылы қоғамдық басымдықтарды іске асырады.
-
Экономиканы мемлекеттік реттеу және ынталандыру
Бюджеттік тетіктер арқылы экономикалық белсенділікке, инвестицияға және құрылымдық өзгерістерге ықпал етеді.
-
Әлеуметтік саясатты қаржымен қамтамасыз ету
Денсаулық сақтау, білім беру, мәдениет, сондай-ақ халықтың әлеуметтік тұрғыдан осал топтарын қолдауға қажетті қаражатты бағыттайды.
-
Орталықтандырылған қорды қалыптастыру және пайдалануды бақылау
Бюджеттік жоспарлау мен атқару барысында қаржы тәртібін күшейтіп, ресурстардың мақсатты жұмсалуын қадағалайды.
Бюджет — мемлекеттің негізгі қаржы жоспары
Мемлекеттік бюджетте қоғамдағы негізгі экономикалық процестер көрініс табады. Сонымен бірге онда қаржы жүйесінің басты институттары — салықтар, мемлекеттік шығыстар, мемлекеттік кредит, мемлекеттік қарыз және басқа да құралдар шоғырланған түрде бейнеленеді. Осыған байланысты бюджет мемлекеттің негізгі қаржы жоспары ретінде сипатталады.
Уақыты
Әдетте нақты кезеңге, көбіне бір жылға жасалады.
Құрамы
Кірістер мен шығыстарды, сондай-ақ орталықтандырылған қаржы ресурстарының шешуші бөлігінің қозғалысын айқындайды.
Құқықтық мәртебе
Көрсеткіштері Парламент қабылдайтын республикалық бюджет туралы заңға сәйкес міндетті түрде орындалады.
Рөлі
Ұлттық табысты қайта бөлудегі орны мен қаржы жоспарлары жүйесіндегі басымдық жағдайын айқындайды.
Ұлттық экономиканы басқарудағы тетік
Мемлекеттік бюджет ұлттық экономиканы басқарудың негізгі механизмдерінің бірі болып саналады. Ол бюджет қаражатын қалыптастыру мен пайдаланудың нысандары мен әдістерінің жиынтығын білдіретін бюджеттік механизм арқылы экономикаға ықпал етеді.
Экономиканы реттеу орталықтандырылған ақша қорының сандық көлемін белгілеу, оны қалыптастыру мен бөлудің нысандары мен әдістерін реттеу, сондай-ақ бюджеттің атқарылуы барысында қаржы ресурстарын қайта бөлу арқылы жүзеге асырылады.
Құқықтық аспект
Мемлекеттік бюджет, мәні жағынан, заңнамалық актілердің бірі ретінде бекітіледі (мысалы, келесі қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заң).
Қайта бөлу ауқымы және басым бағыттар
Мемлекеттік бюджет — ұлттық табыс пен жалпы ішкі өнімді қайта бөлудің негізгі құралы. Бюджеттің шығыс бөлігі арқылы ұлттық табыстың шамамен 30%-ы, жалпы ішкі өнімнің 20%-ы, жалпы қоғамдық өнімнің 10%-ы бөлінеді және қайта бөлінеді.
Салааралық және аумақтық теңгерім
Өндіргіш күштерді ұтымды орналастыруды, экономика мен мәдениетті көтеру талаптарын ескере отырып қайта бөлу жүргізіледі.
Құрылымдық жаңғырту
Нарықтық механизмге көшу жағдайында қаражат экономиканы қайта құрылымдауға, мақсатты бағдарламаларды қаржыландыруға, ғылыми-техникалық әлеуетті арттыруға бағытталуы тиіс.
Әлеуметтік қорғаныс
Әлеуметтік дамуды жеделдету және халықтың ең аз қамтылған бөлігін қорғау бюджеттік саясаттың өзекті бағыты болып қалады.
Шығыстар мен салықтар арқылы бюджет экономика мен инвестицияларды реттеу және ынталандыру, өндіріс тиімділігін арттыру үшін маңызды құрал қызметін атқарады.
Әлеуметтік саясат және бюджеттік бақылау
Бюджет қаражатының әлеуметтік бағыттылығының маңызы ерекше. Әлеуметтік саясаттағы басымдықтар — халықтың табысы төмен топтарын (зейнеткерлерді, мүгедектерді, аз қамтылған отбасыларды) қолдау, сондай-ақ денсаулық сақтау, білім беру және мәдениет мекемелерінің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету.
Бақылаудың күшеюі
Қаржылық жоспарлау кезеңінде бюджет ұлттық шаруашылық салаларына және өндірістік емес сфера ұйымдарына айтарлықтай ықпал етеді. Бюджеттік жоспарлау мен атқару барысында ұлттық шаруашылықтың қаржы-шаруашылық қызметіне бақылау жасалады. Нарықтық қатынастарға көшу жағдайында ресурстарды жұмылдыру және пайдалану процесіндегі бюджеттік бақылаудың маңызы арта түседі.
Бюджет жүйесі және бюджет құрылысы
Мемлекеттік органдар өз функцияларын орындауы үшін басқарудың барлық деңгейлерінде тиісті қаржы базасы болуы қажет. Осы мақсатта әр елде аймақ шаруашылығын, әлеуметтік саланы, әкімшілік-аумақтық бірліктерді абаттандыруды, заң шығарушы билікті, басқару аппаратын ұстауды және өзге де шараларды қаржыландыруға арналған бюджет тармақтарының желісі қалыптастырылады.
Бюджеттердің кірістері мен шығыстарын қалыптастыру және оларды теңдестіру барысында заңмен реттелетін қаржылық өзара қатынастар пайда болады. Бюджет жүйесін ұйымдастыру қағидаттары, буындарының өзара байланысы, ұйымдық нысандары және бюджет құқықтарының жиынтығы бюджет құрылысын құрайды.
Бюджет жүйесі
Экономикалық қатынастар мен құқықтық нормаларға негізделген, түрлі деңгейлердегі бюджеттердің жиынтығы.
Елдер бойынша ерекшелік
Бюджет құрылысы мемлекеттің құрылымына, әкімшілік-аумақтық бөлінісіне және басқа айрықша белгілеріне байланысты өзгереді.
Федеративтік және унитарлық модельдер
Бюджет жүйесінің құрамы елдің ұлттық-мемлекеттік құрылымымен айқындалады. Мемлекет федеративтік немесе унитарлық болуы мүмкін.
Федеративтік мемлекет
- Орталық (федералдық) бюджет.
- Федерация мүшелерінің бюджеттері (АҚШ-та — штаттар, Германияда — жерлер, Канадада — провинциялар, Ресейде — федерация субъектілері).
- Жергілікті бюджеттер.
Унитарлық мемлекет
- Орталық бюджет.
- Көптеген жергілікті бюджеттер.
Екі жағдайда да бюджеттердің дербестігі әртүрлі деңгейде болады. Дегенмен әлеуметтік-экономикалық процестерді басқаруды орталықтандыру дәрежесіне қарай орталық бюджет, әдетте, төменгі деңгейдегі бюджеттерге қатысты реттеуші рөлін сақтайды.
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі
Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі бюджет құрылымының унитарлық типімен сипатталады. Себебі Қазақстан — федералды емес, президенттік басқару нысаны және сайланатын Парламенті бар унитарлық мемлекет.
Қазақстанда жиынтығында мемлекеттік бюджетті құрайтын республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттер дербес жұмыс істейді және экономикалық қатынастар мен тиісті құқықтық нормаларға негізделеді.
Тарихи өзгеріс (1991 жыл)
1991 жылы Қазақстан Республикасының бюджет жүйесі түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Бұған дейін Қазақстанның мемлекеттік бюджеті КСРО-ның мемлекеттік бюджеті құрамына кіріп, онда одақтық бюджет, 15 одақтас республиканың бюджеттері және мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру бюджеті қамтылатын.
1970–1990 жылдары мемлекеттік бюджет ресурстарының жалпы көлемінде одақтық бюджет үлесі шамамен 52–50% болды; республикалық бюджеттердің үлесі 35%, жергілікті бюджеттердің үлесі 15% деңгейінде қалыптасты.
Республикалық бюджет ұғымы
Қазақстан Республикасы мемлекеттік бюджетінің басты бөлігі республикалық бюджетте шоғырланады. Республикалық бюджет — түсімдер және бюджет тапшылығын қаржыландыру есебінен қалыптастырылатын, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңнамалық актілері жүктеген міндеттерді іске асыру үшін Үкімет айқындайтын республикалық бюджеттік бағдарламаларды қаржыландыруға арналған, Қазақстан Республикасының заңымен бекітілетін орталықтандырылған ақша қоры.