Өнеркәсіптің индустриялық - инновациялық үрдістерін басқарудың ұйымдастыру
Кіріспе
Қазақстанның өнеркәсіп саласы әлеуметтік-экономикалық өсуді жеделдетіп, ұлттық экономиканың сыртқы қауіпсіздігін қамтамасыз ету арқылы елдің халықаралық қатынастарда тең құқықты серіктес ретінде орнығуына жағдай жасайды. Қазіргі кезеңде өнеркәсіпті жандандыруға бағытталған жүйелі қолдау көрсету мемлекеттің негізгі міндеттерінің бірі ретінде қарастырылады.
Өнеркәсіпті дамытудың басым бағыты — ішкі тұтыну нарығын бәсекеге қабілетті отандық өніммен толықтыру үшін импортты алмастыруды күшейту және импорт үлесін 15–20% деңгейіне дейін төмендету. Осы мақсатқа жетудің маңызды шарты — өнеркәсіптің индустриялық-инновациялық деңгейін көтерудің нақты жолдарын айқындау.
Негізгі тезис
Индустриялық-инновациялық серпін — тек технологиялық жаңару ғана емес, сұранысты қанағаттандыратын, ғылыми жаңалығы жоғары және бәсекеге қабілетті өнім өндіруге мүмкіндік беретін басқару, ынталандыру және реттеу тетіктерінің үйлесімді жүйесі.
Ұйымдастыру-экономикалық механизмнің мәні
Өнеркәсіптің индустриялық-инновациялық деңгейін көтерудің өзекті бағыттарының бірі — басқарудағы ұйымдастыру-экономикалық механизм. Авторлық ұстанымға сәйкес, бұл механизм сұранысты қанағаттандыратын бәсекеге қабілетті, ғылыми жаңалығы жоғары өнім өндіруге бейім секторлар мен салаларда инновациялық үдерістерді жеделдетудің мақсаттарын айқындайды және сол мақсаттарға жетуді қамтамасыз ететін ұйымдастыру және экономикалық тетіктердің жиынтығын қалыптастыруды білдіреді.
Механизмге қойылатын негізгі талаптар
Халықаралық келісімшарттар талаптарына сай сыртқы нарық сұранысын және жеке тұтыну мен мемлекеттік тапсырысқа сәйкес ішкі нарық қажеттіліктерін қанағаттандыру.
Өндірістік қызметтің түпкі нәтижеге бағытталуы және қоғам дамуының экономикалық, әлеуметтік-саяси серпінінен туындайтын мақсат басымдықтарын айқындайтын мемлекеттік реттеу мүмкіндігін пайдалану.
Мемлекеттік қолдау мен реттеу шараларының кәсіпорын мүдделерімен үйлесімділігін қамтамасыз ету.
Өндірісті және техникалық үдерістерді ұтымдандыру, мемлекеттік қаржы ресурстарын тиімді пайдалану.
Инновациялық қызметті ынталандыру, жаңа техника мен технология үлгілерін экономикаға енгізу, салаішілік және салааралық технология трансферін ілгерілетуде белсенді мемлекеттік саясат жүргізу.
Өндірісті тұрақты қайта құрылымдау және жаңғырту, инновациялық қызмет, техника және ғылым саласындағы мемлекеттік тапсырыстарды орындауға бағытталу.
Индустриялық-инновациялық даму стратегиясының рөлі
Қазақстан Республикасының 2003–2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық даму стратегиясы өнеркәсіп құрылымын жақсартуға және экономиканың шикізатқа тәуелділігін төмендетуге бағытталды. Бұл бағыт өңдеуші салалардың жоғары сапалы өнім өндіру мүмкіндігін кеңейтіп, ұлттық экономиканың тұрақтылығы мен әртараптануына негіз қалады.
Индустриялық-инновациялық деңгейін көтерудің негізгі жолдары
Өнеркәсіптің индустриялық-инновациялық әлеуетін күшейту үшін төмендегі шаралар кешенін іске асыру маңызды:
Инвестициялық тартымдылық
Өңдеуші салаларға капитал тартуды күшейтетін құқықтық, қаржылық және инфрақұрылымдық жағдай жасау.
Бәсекелестікті қорғау
Монополияға қарсы шаралардың тиімділігін арттыру және тауар нарығында монополиялық құрылымдардың қалыптасуына тосқауыл қою.
Ынталандыру және преференциялар
Бәсекеге қабілетті өңдеуші салаларды көтеру үшін нысаналы артықшылықтар мен преференциялар беру, бәсекелестік ортаны дамыту, сондай-ақ қолдаудың тиімді тетігі ретінде сауда биржаларын ынталандыру. Бұл өз кезегінде бюджетке салық түсімдерін арттыруға мүмкіндік береді.
Демпингке қарсы саясат
Ішкі нарықта демпингтік бағалармен күресті күшейту, бақылау әдістерін жетілдіру, айыппұл және өсімпұл салу тәртібін әділетті шектеу, демпингке қарсы іс жүргізетін құрылымдарды ұйымдастыру.
Басқару сапасы
Кәсіпорындарда менеджмент деңгейін көтеру, басқару мәдениетін және нәтижеге бағытталған жоспарлау жүйесін нығайту.
Көлеңкелі экономика және жемқорлықпен күрес
Реттеу сапасын жақсарту арқылы көлеңкелі айналымды қысқарту және жемқорлық тәуекелдерін төмендету.
Салық және қаржы-несие тетіктері
- Ғылыми-зерттеу шығындарын жүйелі арттыратын субъектілерге салықтық жеңілдіктер енгізу.
- Жаңа технологияны игеретін шағын және орта бизнес үшін ынталандыру шараларын бекіту.
- Венчурлық бизнесті белгілі бір мерзімге салықтан толық босату мүмкіндігін қарастыру.
- Инновациялық қызметті қолдаудың қаржы-несие механизмін кеңейту: жеңілдетілген несиелер, жеделдетілген амортизация, жаңа технологиялар нарығын дамыту.
Қорытынды
Отандық өнеркәсіптің индустриялық-инновациялық деңгейін көтерудің түйінді бағыттары — инвестициялық-инновациялық әлеуетті қалыптастыру, салалық құрылымды тиімділендіру және техникалық-технологиялық базаны нығайту. Осы басымдықтарды жүйелі іске асыру өнеркәсіптік кәсіпорындардың дұрыс даму бағытын таңдауына, табыстылығын арттыруына және жаңа нарықтарға шығуына мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- 1. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық дамуының 2003–2015 жылдарға арналған стратегиясы, 2003 жылғы 17 мамыр. — Астана.
- 2. Исмаилова Р.А. Проблемы и перспективы инновационного развития промышленности Казахстана. АльПари, 2009, №3. — 37–41-бб.
Автор туралы мәлімет: Акжигитова Г.С., Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университеті.