Абылайдың Жауғаш елшіден қырғызға айтқан сәлемі
Барлыбай — Бәсентиін елінің жауынгерлік ұраны
Тарихи деректерге сүйенсек, Бәсентиін елінің XVIII ғасырдан бергі жауынгерлік ұраны — Барлыбай. Ол тым ерте заманда өмір сүрген көмескі бейне емес, дәл осы XVIII ғасырдағы ерен тұлға ретінде танылады. Ақсақалдар әңгімесінде Барлыбайдың бала күнінен ерлікке құмар, қайсар да қайтпас мінезімен көзге түскені айтылады.
«Абылай туралы жыр» және тарихи контекст
Барлыбай туралы дерекке дәлел ретінде «Абылай туралы жыр» жиі аталады. Қазақша мен қырғызша аралас жазылған бұл әдеби нұсқа алғаш рет Шоқан мұрасының ішінде жарияланған. Туынды 1760–1770 жылдардағы қазақ-қырғыз жаугершілігін суреттейді, ал жанжалдың басталуына негізгі себеп — жер дауы.
Абылайдың елшілік сәлемі (жырдан)
Есенқұл мен ер Сәдір,
Қырғызға даңқы шыққан ер еді.
Бар, Сәдірге бара гөр,
Елдесейін Сәдірмен,
Таластың бойы тар жайлау,
Кеңесе барып жайлайық.
Қазы мен қартаны
Қия кесіп шайнайық.
Жырға қарағанда, осыған жауап ретінде қырғыз жағы Ақсу мен Көксудағы елді алып, Қарақуыс пен Шыңғырда семіз Найманды шауып, қоңырат елі де жаугершілікке ұшырайды. Бұған қарсы Абылай үш жүзден әскер жинап, қырғызға қарай аттанады. Жырда қазақ әскері «көк бөрідей желді, ителгідей ілді, қаршығадай қақты, тұрымтайдай қонды» деп бейнеленеді.
Тоқал теректегі кеңес және Барлыбайдың сөзі
Жорықтың соңына таман Тоқал терек деген жерде әскери кеңес өтеді. Алқа-қотан отырған батырлардың ішінен бәсентиін Барлыбай ханға «осы тойғанымызбен қайтайық» деп кеңес айтады. Жырда оның қайсар мінезі «омыраулап сөйлейді, кісі ырқына көнбейді» деп сипатталады.
Жырдағы үзінді
…Бәсентиін ұлы Барлыбай
Омыраулап сөйлейді,
Кісі ырқына көнбейді:
— Сен көк бөрідей желдің, хан.
Иманды қолға түсеміз,
Кел, қайтайық дейді хан.
Алайда қырғызды біржола тізгіндеуді көздеген Абылай алған бетінен қайтпайды. Жырда «баяу жатқан қырғызды Сарыбелде тоздырды» деп, жорықтың қатаң сипаты көрсетіледі.
Үмбетей жырау баяндаған себеп: «келте мұнара» оқиғасы
Осы соғыстың қақ ортасында болған Үмбетей жырау қырғызға қарсы жорықтың себебін өзгеше суреттейді. Оның айтуынша, бір жылы қазақтың бір топ жауынгері қырғыз әскерімен қақтығысып, түгел қырылады. Бұл оқиға Шу өзенінің бойында болғанға ұқсайды.
Сол жерге қырғыздар «келте мұнара» тұрғызып, қазақ жауынгерлерінің бастарын шым кесекпен араластырып, мұнараның арасына қалап кетеді. Бұл — қазақтың бұл шекарадан бері аспасын деген қатыгез ишара ретінде түсіндіріледі. Хабар елге тараған соң, хан қалың қолмен қырғызға аттанған делінеді.
Үмбетей жыраудан үзінді
Ұлы сәске болғанда,
Жасаған жақсы жол беріп,
Жол бергенде мол беріп,
Ойлаған бақ беріп
Қырғызды тәңірім қақ бөліп,
Садыр бала бітем деп,
Әтеке соғыс күтем деп
Бірі көнбей біріне
Садыр кетті бөлініп
Соғысудан түңіліп.
Әтеке сынды жырықтың
Қабырғасы сөгіліп,
Шапқанда батыр төгіліп,
Қара керей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Сары, Баян мен Сағынбай,
Қырмап па еді жауынды
Қуантпап па еді қауымды
Ұмыттың ба соңы Абылай!
Барлыбайдың жастық шағы: Әйтей батыр тағылымы
«Абылай туралы жырда» Барлыбай батырдың жас кезінде немере ағасы Әйтей батырдың тәрбиесінде болғаны айтылады. Бір жаугершілік кезінде Әйтей батыр жас інісіне: «Мен жорыққа кетемін, сен елде қалып, ата-анаңа, кәрі-құртаңға қара» деп тапсырма береді. Бірақ қисық мінезді, қыңыр Барлыбай ағасының сөзін тыңдамай, жылқыдан мініске жарамды ат таңдап, қолына түскен қаруды алып, батырлардың соңынан аттанып кетеді.
Қалың жауға кездесіп, жекпе-жекке батырлар дайындалып жатқан сәтте Барлыбай да шепке жетеді. Келген бойда майданның ортасына шығып, өз атын өзі ұран етіп, «Барлыбай!» деп айғай салады. Бәсентиін елінің жауға «Барлыбайлап» шабуы осы оқиғамен байланыстырылады.
Түйін
Барлыбай есімінің ұранға айналуы — тек тарихи атау емес, мінез бен әрекеттің белгісі: тәуекел, қайсарлық, алдыңғы шепке ұмтылу.
Айтқанын тыңдамағаны үшін Әйтей батыр бұл жолы Барлыбайға қатты ренжіп, ұрысқан деседі.
XIX ғасырдағы Әйтей ұрпағы және қоныстар
Әйтей батырдан тараған ұрпақ XIX ғасырда тұтас бір болыс болып, Ертістің оң жағасын жайлаған. Қыстаулары Кривинка, Подпуск, Босбос, Қиық, Лебяжіге, Қарақала, Тұзқала, Ямыш мекендерінің маңында орналасқаны айтылады. Қазіргі таңда бұл ұрпақ Аққу және Май аудандары аумағында өмір сүріп жатыр.
Санақ дерегі
1850-жылдардағы есеп бойынша Әйтей–Бәсентиін болысында мыңға тарта үй (түтін) болған.
Болыста аталған аталар
Көбіне Көшеншүрек, Сағынай, Иман, Төртсары, Андас, Есенкелді, Тілмәмбет аталары осы болыстың санағында көрсетіледі.
Дереккөз: [4, б. 166–168].