Қазақша рефераттар

Экономикалық жүйе

Қазақстан экономикасының дамуы және өмір сүру сапасын арттыру

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан жаһандық экономикада әлемдік тауар нарығына мұнай, газ, қара және түсті металдар, сирек кездесетін әрі асыл металдар, уран өнімдерін шығаратын ел ретінде қалыптасты. Ауыл шаруашылығы бағытында да, әсіресе астық экспорты бойынша, айқын әлеует бар екені дәлелденді.

Салыстырмалы артықшылық

Пайдалы қазбалардың ірі қорлары елдің экономикалық артықшылығы ретінде ұзақ уақыт бойы өсімнің негізгі драйвері болды.

Өсу факторлары

Шикізатты экспорттаудың қарқынды дамуы дағдарыстан шығуға ықпал етіп, соңғы жылдары жоғары өсім қарқынын қамтамасыз етті.

Инвестициялар, институционалдық өзгерістер және халықаралық мойындау

Шикізат салаларына шетелдік инвестиция тарту және қаржы секторындағы құрылымдық-институттық реформалар нәтижесінде экономикалық ілгерлеу байқалды. Бұл үрдістер өмір сүру деңгейін арттыруға және ұзақ мерзімде индустриялық-сервистік, технологиялық даму сатысына өту үшін қаржы ресурстарын жинақтауға мүмкіндік берді.

Нарықтық экономика ретінде танылуы

Қазақстанды әлемдік қоғамдастық нарықтық экономикаға сай мемлекет ретінде мойындады.

Инвестициялық рейтинг

ТМД кеңістігінде алғашқылардың бірі болып инвестициялық рейтингке ие болды.

Капитал тарту

Тәуелсіздік жылдары ел экономикасына 50 млрд АҚШ долларынан астам инвестиция тартылды.

Стратегиялық бағдар

Қазақстан бәсекеге қабілеттілікке және өзара тиімді халықаралық ынтымақтастыққа сүйенетін, тауарлар, қызметтер, капитал және жұмыс күшін экспорттауға бағдарланған ашық экономика ретінде қалыптасуда. «Стратегия-2030» қабылданғаннан кейінгі кезеңде ел дамушы мемлекеттердің серпінді тобына еніп, ІЖӨ көлемі бойынша әлемнің ірі экономикалары қатарына жақындай түсті.

Шикізаттық модельдің осалдығы және ұзақ мерзімді қауіптер

Қазақстан отын-минералдық әлеуеті жоғары шағын экономика ретінде өңдеуші салаларға инвестиция тартуда белгілі бір шектеулерге тап болады. Бұл жағдай әлемдік шикізат бағасының құбылуына тәуелділікті күшейтіп, экономиканың осалдығын арттырады.

Әлемдік тәжірибеден сабақ

Кейбір дамушы елдер шикізатқа бай бола тұра, әлемдік нарықтағы баға өзгерістеріне шамадан тыс тәуелді болып, тұрақты өсімге қол жеткізе алмады. Жоғары табыс жаңа секторларды дамыту ынтасын әлсірететін жағдайлар да кездеседі.

Ресурстардың сарқылуы

Ұзақ мерзімде шикізат қоры сарқылады. Кен орындары толық игерілгеннен кейін тұрақты даму тұрғысынан жаңа мәселелер туындауы ықтимал.

Баға шоктары

Мұнай бағасының күрт төмендеуі бюджетке, валюта нарығына және әлеуметтік міндеттемелерді қаржыландыруға қысым түсіруі мүмкін.

Ұлттық қордың рөлі

Осы тәуекелдерді азайту үшін ұлттық қор құрылып, мұнай мен түсті металдарға әлемдік баға белгіленген қалыпты шектен жоғары болғанда түсетін кірістер жинақталады. Бұл шара валюталық қысымды төмендетуге, теңге бағамының орнықтылығын қолдауға және экспортты ынталандырып, дайын өнім импортының шамадан тыс өсуін тежеуге мүмкіндік береді.

Құрылымдық проблемалар: өңдеуші сектордың баяу дамуы

Құрылымдық-институттық реформалар мен экспорттық әлеуеттің өсуіне қарамастан, өңдеуші өнеркәсіп және өндірістік қызметтер көрсету салалары күтілген деңгейде дамымады. Өңдеуші өнеркәсіпте негізінен металлургия ғана сыртқы нарықта бәсекеге қабілетті, ал тамақ өнеркәсібінің бірқатар өнімдері ішкі нарықта ұқсас импортпен бәсекелесе алады. Қалған бағыттардың бір бөлігі тікелей және жанама субсидияларға тәуелді.

Қазақстан экономикасындағы негізгі проблемалар

  • Экономиканың шикізаттық бағыттылығы.
  • Әлемдік экономикаға ықпалдасудың жеткіліксіздігі.
  • Ел ішіндегі салаларалық және өңіраралық экономикалық байланыстардың әлсіздігі.
  • Өңдеуші өнеркәсіп өнімділігінің төмендігі.
  • Ішкі нарықта тауарлар мен қызметтерге сұраныстың мардымсыздығы.
  • Өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы.
  • Мұнай-газ және кен-металлургия кешенінен тыс салаларда негізгі қорлардың тез тозуы.
  • Кәсіпорындардың техникалық және технологиялық тұрғыдан артта қалуы.
  • Ғылым мен өндіріс арасындағы тиімді байланыстың әлсіздігі.
  • ҒЗТКЖ-ға қаржының жеткіліксіз бөлінуі.
  • Ғылыми-техникалық өнімді нарыққа шығаратын тетіктердің әлсіздігі және инновациялық ұсыныстар деңгейінің төмендігі.
  • Отандық қаржы институттары үшін өңдеуші секторға инвестиция салуды ынталандыратын тетіктердің жеткіліксіздігі.
  • Менеджменттің жаһандану үрдістеріне және сервистік-технологиялық экономикаға өту міндеттеріне толық сәйкес келмеуі.

Индустриялық саясат және мемлекеттік стратегиялар

Қазіргі жағдайда ықпалды инвестициялық, инновациялық және құрылымдық саясаттың жаңа жүйесін қолдану қажеттігі айқын. Индустриялық саясат — мемлекеттің бәсекеге қабілетті және тиімді ұлттық өнеркәсіпті қалыптастыру үшін кәсіпкерлікке қолайлы орта құрып, мақсатты қолдау шараларын жүзеге асыруы.

2015 жылға дейінгі даму стратегиясындағы негізгі шаралар

  • Макроэкономикалық реттеуіштерді қолданудың негіздері мен тетіктерін айқындау.

  • Салалық және аймақтық жоспарларды үйлестіру.

  • Отын-энергетикалық, инвестиция-құрылыс, мұнай-химия, металлургия, машина жасау, агроөнеркәсіп және азық-түлік кешендерін басқаруды үйлестіру.

  • Мемлекеттік кәсіпорындарды сауықтыру және қайта құру тетіктерін әзірлеу.

  • Шетел инвестициялары мен несиелерін тарту және пайдалануды ұйымдастыру.

  • Сыртқы экономикалық байланыстарды күшейту және келісімдердің орындалуын бақылау.

  • Кәсіпкерлікті қолдау және монополизмді шектеу бойынша жалпыұлттық шаралар.

  • Мемлекеттік басқару жүйесі мен құрылымын жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу.

  • Инвестициялық жобаларды іске асыру тетіктерін жетілдіру және өндірісті тиімді аймақтық орналастыру.

  • Сапаның әлемдік стандарттарына көшу.

  • Ғылыми-техникалық және инновациялық үдерістерге қосылып, әлемдік және өңірлік экономикаға ықпалдасуды жеделдету.

Әлеуметтік өлшем: адам капиталы және өмір сапасы

Экономикалық жүйе — әлеуметтік жүйенің бір бөлігі. Сондықтан экономиканы әлеуметтік факторлардан бөлек қарастыру қоғамдағы нақты қатынастарды тым қарапайым түсіндіруге әкелуі мүмкін. Экономиканың өзегінде адам ресурсы тұрады: адами капиталы жоғары елдердің даму қарқыны да әдетте жоғары болады.

Адами капиталдың ықпалы

Оңтүстік Корея мен Тайвань мысалында физикалық капиталдың салыстырмалы тапшылығы жоғары сапалы еңбек күшімен толықтырылып, экономикалық серпілістің негізгі қозғаушы күшіне айналғаны байқалады.

Өлшеу мәселесі

ЖІӨ-нің жан басына шаққандағы көрсеткіші әлеуметтік-экономикалық дамудың толық бейнесін әрдайым көрсете бермейді. Осы себепті БҰҰ ұсынған Адам дамуы индексі (АДИ) сияқты қосымша индикаторлардың маңызы артады.

Үкіметтің басты мақсаты

Қоғамдық-саяси тұрақтылықты сақтау, орнықты әлеуметтік-экономикалық дамуды қамтамасыз ету және экономикалық қауіпсіздікті нығайту арқылы халықтың әл-ауқатын арттыру — мемлекеттік саясаттың өзекті басымдығы.

Бәсекеге қабілеттілік пен әлеуметтік саясаттың басымдықтары

Қазақстанның халықаралық бәсекеге қабілеттілігін күшейту және азаматтардың өмір сүру сапасын арттыру үшін институционалдық және экономикалық жағдайларды жақсарту негізгі міндет ретінде айқындалды. Ел дамуының басым бағыттары ретінде мыналар көрсетіледі:

1) Әлемдік экономикаға тиімді кірігу

Сапалы экономикалық серпілістің маңызды шарты ретінде халықаралық нарыққа ұтымды ықпалдасу.

2) Жаңғырту және әртараптандыру

Тұрлаулы өрлеудің іргетасы ретінде экономиканы жүйелі жаңарту және салалық құрылымды теңгерімді ету.

3) Қорғаушы әрі ынталандырушы әлеуметтік саясат

Әлсіз топтарды қорғау және экономикалық дамуды қолдайтын заманауи әлеуметтік саясатты күшейту.

Нәтиженің басты өлшемі

Әлеуметтік саладағы саясаттың тиімділігі халықтың өмір сапасын және әлеуметтік ахуалын әлемнің анағұрлым дамыған әрі бәсекеге қабілетті елдерінің деңгейіне жақындатуымен өлшенуі тиіс.

Әлеуметтік жаңғыртудың басым бағыттары

  • Әлеуметтік тұрғыдан осал топтарға атаулы қолдауды дамыту.

  • Әлеуметтік көмек жүйесін нарық талаптарына бейімдеу.

  • Әлеуметтік қызметтердің жаңа түрлеріне сұранысты қалыптастыру.

  • Заманауи білім беру және білікті кадр даярлау жүйесін дамыту.

  • Кадрларды қайта даярлау және біліктілікті арттыру.

  • Тұрғын үй құрылысы мен жылжымайтын мүлік нарығын дамыту.

  • Денсаулық сақтау саласында заманауи қағидаттар мен стандарттарға көшу.

  • Қоршаған ортаны қорғау және экологиялық қауіпсіздікті күшейту.

  • Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігінің халықаралық үлгілерін енгізу.

  • Бәсекеге қабілетті көлік-коммуникациялық инфрақұрылымды дамыту.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Назарбаев Н.Ә. Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты бағыты. ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. Астана, 2012 жылғы 27 қаңтар.
  2. Қазақстан Республикасындағы халықты әлеуметтік қорғау тұжырымдамасы. Егемен Қазақстан, 2001 ж. 21 тамыз.
  3. Баймуратов У. Социальная экономика. Соч.: 7 томдық. Алматы: Экономика, 2005. Т. 4. 320 б.
  4. Райханұлы Қ. Әлеуметтік саладағы экономикалық қауіпсіздік. Ақиқат, 2007.
  5. Габдуалиева Р.С., Муханова Р.Г. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттары. Ғылым және білім, 2009, №2, 95–98-бб.
  6. Муханова Р.Г. Әлеуметтік қорғау әлеуметтік саясаттың негізгі бөлігі ретінде. Аймақтық экономиканың инновациялық дамуындағы жастардың орны мен рөлі: студенттер мен магистранттардың аймақтық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. БҚАТУ, Орал, 2010, ІІ бөлім, 249–252-бб.

Автор туралы мәлімет

Талапбаева Гүлнар Еділовна — экономика және менеджмент кафедрасының аға оқытушысы, э.ғ.к., Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті (Қызылорда қаласы).