Нарық экономикадағы шағын бизнес

Шағын және орта бизнестің экономикадағы орны

Шағын және орта бизнес (ШОБ) — қазіргі қоғамның экономикалық құрылымының негізі. Көптеген дамыған елдерде ЖІӨ-нің елеулі бөлігі дәл осы сектордың үлесіне тиесілі, әрі ұлттық ресурстардың маңызды бөлігі осында шоғырланады.

Экономикалық өсім

Нарықтық экономикада ШОБ экономикалық өсім қарқынын және жалпы ұлттық өнімнің құрылымы мен сапасын айқындайтын негізгі секторлардың бірі.

Икемділік

ШОБ нарық конъюнктурасындағы өзгерістерге жедел жауап беріп, экономиканың бейімделгіштігін арттырады.

Бәсеке және жаңашылдық

Бәсекелестік ортаны қалыптастырып, инновация мен зерттеуді жиі бастап береді: көптеген идеялар ірі бизнеске қарағанда ШОБ тарапынан көбірек ұсынылады.

Ғылыми-техникалық прогрестің бірқатар бағыттарында да ШОБ рөлі айқын: әсіресе электроника, кибернетика және информатика салаларында.

ШОБ-ты қолдау бағыттары

ШОБ-ты нығайту үшін мемлекеттік саясат пен институционалдық қолдау әдетте бірнеше негізгі бағытқа сүйенеді:

Салық және құқықтық орта

Салық жүктемесін азайту, меншік пен активтерді заңдастыру, нормативтік-құқықтық базаны тұрақтандыру.
Қаржыландыруға қолжетімділік

Несие ресурстарына қолжетімділікті жеңілдету және қаржы инфрақұрылымын дамыту.
Әкімшілік кедергілерді қысқарту

Рұқсат алу рәсімдерін оңайлату, бюрократиялық ауыртпалықты азайту, артық тексерулерден қорғау.
Инфрақұрылым және құзырет

Аумақтық қолдау орталықтарын құру, маркетингтік зерттеулерге және біліктілікті арттыруға жәрдемдесу.

Қаржыландыру қажеттілігі және банктік несие

Кез келген меншік нысанындағы кәсіпорында қызметті кеңейту және табыс алу барысында қарыз қаражатын тарту қажеттілігі туындайды. Қаражат тартудың ең кең тараған тәсілі — несие шарты негізінде банктік қарыз (ссуда) алу. Сондықтан шағын бизнес субъектілерін жеткілікті қаржымен қамтамасыз ету мәселесі әлі де өзекті.

Неліктен ұзақ мерзімді қаржы маңызды?

Айналым қаражатына берілетін қысқа мерзімді несиелер қажет болғанымен, тек олармен шектелу бизнестің дамуын тежейді. Ұзақ мерзімді инвестициялық қаражатқа қол жеткізбей, көптеген кәсіпорынның жоспарлау көкжиегі 3–4 айлық перспективадан әрі аспай қалады.

Кәсіпкерлік ұғымы және ШОБ субъектілері

Әлемде кәсіпкерліктің бірыңғай жалпыға ортақ анықтамасы жоқ. Америкалық ғалым, профессор Роберт Хизрич кәсіпкерлікті құндылығы бар жаңашылдықты жасау үдерісі ретінде сипаттайды, ал кәсіпкерді осы үдеріс үшін уақытын, күшін жұмсап, қаржылық, психологиялық және әлеуметтік тәуекелді өз мойнына алатын, нәтижесінде табыс пен қанағат алатын тұлға деп қарастырады.

Қазақстан заңнамасындағы өлшемдер

ҚР заңнамасына сәйкес, шағын бизнес субъектілері — кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын, қызметкерлерінің орташа саны 50 адамнан аспайтын және жылына активтердің жалпы құны 60 еселік айлық есептік көрсеткіштен аспайтын тұлғалар (заңды тұлға құрмайтын жеке тұлғалар және заңды тұлғалар).

Ұйымдық-құқықтық нысандар

Толық серіктестік
Сенім серіктестігі
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік
Қосымша жауапкершілігі бар серіктестік
Өндірістік кооператив

Кәсіпкерлікке тән негізгі белгілер

Тауарлы табиғат: нарық шаруашылығы субъектілерінің шаруашылық әрекеті тауар өндіруші, меншік иесі немесе делдал ретінде көрінеді.
Пайданың максимизациясы: толық шаруашылық дербестік жағдайында кез келген кәсіпкердің негізгі мақсаты.
Мүліктік жауапкершілік және бәсеке: кәсіпкерлік қызмет бәсекелестік ортада тәуекел мен жауапкершілік арқылы іске асады.
Басқару құрылымының ықшамдалуы: меншік иесі мен басқару функцияларының бірігуі немесе бөлігін беру ақпарат алмасуды жылдамдатады.
Әлеуметтік-экономикалық мән: кәсіпкерлік жұмыспен қамтуға, табысқа және орта таптың қалыптасуына әсер етеді.
Тәуекелді басқару: белгісіздік пен тұрақсыздықтан туындайтын ықтимал шығындарды азайтуға бағытталады.
Ресурстардың шектеулілігі: қаржылық, несиелік, өндірістік және технологиялық ресурстарды үнемді пайдалану қажеттілігі.
Институционалдық тәуелділік: нормативтік базаның жиі өзгеруі саяси-экономикалық ортаға тәуелділікті күшейтеді.

Қазақстандағы ШОБ дамуының кейбір үрдістері

ҚР экономикасының нарықтық қатынастарға өту кезеңінен бастап шағын бизнестің тұрақтануы экономиканы қайта құрудың маңызды көрсеткіштерінің бірі ретінде қарастырылды. ШОБ елдің экономикалық өркендеуіне және халықтың табыс деңгейінің өсуіне ықпал етіп, бәсекеге қабілетті, динамикалық әрі әртараптандырылған экономиканың қалыптасуына жағдай жасайды.

Қалыптасқан ерекшеліктер

ШОБ субъектілерінің саны едәуір өсті, әсіресе сауда және коммерциялық қызмет үлесі жоғары.
Көптеген шағын кәсіпорындар нарық жағдайында жұмыс істеу тәжірибесін жинақтады.
Заңнама жиі өзгеріске ұшырады, бұл жоспарлауды күрделендірді.
Қызмет көрсету саласында ұсыныстың жеткіліксіздігі байқалады.
Өндірістік және ауыл шаруашылығы бағытындағы ШОБ әлсіз: Алматы қаласы бойынша өнім өндіретін шағын кәсіпкерлік субъектілердің үлесі шамамен 6,2%, құрылыста да 6,2% деңгейінде көрсетіледі.

Банктік қаржыландыру: сирек қолдану және негізгі кедергілер

Сауалнама деректеріне сүйенсек, қазақстандық шағын кәсіпорындар банктік қаржыландыруды салыстырмалы түрде сирек пайдаланады (зерттеу мәліметтері бойынша 1999 жылы шағын кәсіпорындардың 37,1%-ы банк қаржыландыруына жүгінген). Дегенмен, банктік ресурстарсыз шағын бизнес толыққанды дамуын қамтамасыз ете алмайды. Сонымен бірге, елімізде шағын бизнесті қаржыландыру тәжірибесі мүлде жоқ деуге болмайды: бұл сегментте жұмыс істейтін коммерциялық банктер бар.

Қаржыландыру көлемінің жеткіліксіздігі

Төмен инвестициялық белсенділік жағдайында шағын бизнесті қаржыландыру көлемі тұрақсыз. Бұл банктер үшін тартымдылықты азайтып, кәсіпорындардың сұранысын толық жаба алмайды.

Қысқа мерзімді несиелердің басымдығы

Несиелердің едәуір бөлігі қысқа мерзімді болып, өндірісті кеңейту мен ұзақ мерзімді инвестициялық жобаларды қаржыландыруды шектейді.

Тәуекелдің жоғары болуы

Жалпы инвестициялық климаттың әлсіздігі және ШОБ-ты несиелеудегі тәуекелдердің жоғары болуы банктерден тәуекелді басқарудың тиімді үдерістері мен құралдарын талап етеді.

Негізгі капитал, инвестиция және құрылымдық шектеулер

Қазақстандағы шағын бизнес қайта бөлу қатынастары аясында қалыптасты. Соның салдарынан жиынтық капиталдың меншік иесі ретінде ШОБ позициясы салыстырмалы түрде әлсіз болып отыр. Кейбір бағалаулар бойынша, шағын кәсіпорындардың негізгі капиталдағы үлесі жалпы құнның шамамен 1,5%-ын, ал өндірістік-коммерциялық капитал активтеріндегі меншік үлесі 2–2,5%-ын құрайды. Бұл көрсеткіштер ШОБ-тың нақты экономикалық әлеуетіне сәйкес келе бермейді.

Инвестициялық мінез-құлыққа әсер ететін факторлар

Нарықтардың тұрақсыздығы мен мәжбүрлі көппрофильділік бастапқы кезеңде бизнесті сақтап қалудың шарты болды. Сауда және делдалдық арқылы көптеген шағын кәсіпорындар өндірістің кейбір элементтерін қолдауға мүмкіндік алды. Алайда қазіргі жағдайда мұндай модель ұзақ мерзімді коммерциялық табыстылыққа жиі қайшы келеді.

Сондықтан ШОБ-тағы инвестициялардың елеулі бөлігі құрылыс саласына бағытталады: қызмет түрлері біртекті, нарық салыстырмалы тұрақты (монтаждау, әрлеу, желдету және сантехникалық жабдықтарды орнату).

Сонымен бірге, жабдықтардың дамыған қайталама нарығының болмауы шағын кәсіпорындарды негізгі капиталға ірі салым салудан тежейді.

Ірі бизнеспен байланыс және кәсіпкерлік ортаның тұтастығы

ШОБ-ты банктік қаржыландыру тәуекелдерінің қалыптасуына ықпал ететін маңызды ерекшеліктердің бірі — шағын бизнестің тұтас кәсіпкерлік ортадан белгілі бір деңгейде оқшаулануы. Тарихи тұрғыда шағын бизнес нарыққа ертерек кіргенімен, кейін ірі кәсіпорындар осы бағытқа ауысқанда көп жағдайда шығынға ұшырады. Соның нәтижесінде ШОБ көбіне ірі кәсіпорындардың жүйелі қолдауынсыз дамып келеді.

Әлемдік тәжірибеден шығатын қорытынды

Көптеген елдерде шағын және ірі кәсіпорындардың өзара ықпалдасуы шағын формалардың тұрақтылығының кепілі ретінде қарастырылады. Кей жағдайда ірі бизнес несие-инвестициялық ресурстарға қол жеткізуде кепілгер немесе тірек рөлін атқарады. Мұндай байланыс ең тиімді нәтиже беруі үшін инновациялық және өндірістік-технологиялық тізбектер аясындағы тұрақты серіктестікке негізделуі қажет.