Қазақтың халық күйшісі, композитор

Қазанғап Тілепбергенұлы: өмірі, дәуірі, мұрасы

Тілепбергенұлы Қазанғап (1854–1927) — қазақтың әйгілі күйші-композиторы, халық күй дәстүріндегі дербес мектептің негізін қалаған тұлға. Туып-өскен жері — Арал көлінің жағасы, Құланды түбегіндегі Ақбауыр. Мәңгілік мекені де — осы Ақбауыр маңы, Айшуақ ауылының іргесі.

Шыққан тегі — Ұлы жүз құрамындағы байырғы тайпалардың бірі — Шанышқылы. Шежіре дерегі бойынша, Ұлы жүз Ақарыстан тараған Кейкі биден Төбей, Төбейден Майқы, Қоғам, Мекіре, Құйылдар туған. Қоғамнан Қаңлы мен Шанышқылы тарайды. Шанышқылыдан Қорбақа, Дархан, Қырықсадақ, Бектау дүниеге келсе, Қазанғаптың аталары Қырықсадақтан өрбіген.

Заман тынысы және өнерге бет бұру

Кіші жүздің Ресейге бодан болуы ел ішіндегі әлеуметтік-саяси құрылымға ертерек өзгеріс енгізіп, руаралық бірлікке сызат түсірді. Сырым батырдан басталған, кейін Исатай мен Махамбет көтерілісі, беріректегі Бекет батыр бастаған қозғалыстар — Қазанғаптың балалық шағынан құлағына сіңген әрі көзі көрген тарихи тауқымет еді.

Жас кезінде-ақ тағдыр оған қойшылық тірлікті жазды. Қой соңында жүрген он жыл ішінде домбыраны жан серігі етіп, сезім мен түйсігін күй тілімен жеткізуге машықтанды. Оң-солын таныған шақта өнерге біржола бет бұрып, ата-анасынан рұқсат алып, күйшілік жолға түседі.

Доңызтау–Аққолқада Төрешпен, Бесқалада Орынбай, Құрманиязбен, Орынборда Үсен төре секілді белгілі домбырашылармен жүздеседі. Арал алабы, Үстірт, Маңғыстау, Ақтөбе, Ырғыз, Қостанай, Троицк, Орынбор төңірегін аралап, ел ішіндегі күй сарындарын көкірегіне сіңіреді. Додаға түскен күй сайыстарында өнерін шыңдап, қуатты дарынының жарқырай танылуына жол ашады.

Балжан ару және лирикалық өзек

Қазанғап қарақалпақ ортасында жүргенінде Балжан есімді қызбен көңіл жарастырып, шаңырақ көтеруге уәде байласады. Алайда қарт әке-шешенің тұрмыс тауқыметіне байланысты уәделі уақытта келе алмайды. Кейін Балжан да тұрмысқа шығып кетеді. Сонда Балжан: «Уәдеңізде тұра алмаған айыбыңызға өмір бойы маған күй арнап өтіңіз» — деп, ашық мінезбен ағынан жарылады.

Эпикалық тыныс және тарихи тақырып

Қазанғап — эпикалық ойлау жүйесі басым күйші. Оның күйлері қазақтың өткеніне де, бүгініне де, болашағына да терең бойлайды. Халық тарихындағы алмағайып кезеңдер күй тіліне айналып, кең тынысты баяндауға ұласады.

• «Ноғайлы босқыны» — көш-қон, ыдырау, елдік санадағы жаралы кезеңнің сарыны.
• «Жұртта қалған», «Окоп» — 1916 жылғы патша жарлығының зілмауыр салмағын сезіндіретін күйлер.
• «Қызыл керуен» — Қазан төңкерісінен кейінгі түбірлі өзгерістерді «ұлы көш» бейнесіне теңеген толғау.
• «Майда қоңыр», «Учитель», «Өтті-ау дүние», «Көкіл» — өмірдің мәні мен сәні, бүгін мен болашақ туралы философиялық толғаныс.

Қазанғаптың күйшілік болмысын XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ руханиятында байқалған кертолғау, «зар заман» сарынымен де сабақтастыра қарастыруға болады. Домбыра шанағынан төгілген әуен — сөзге сыймайтын сырды да, көкірекке симайтын мұңды да, шаттықты да жүрекке жеткізеді.

Қазақ күй өнеріндегі орны: дербес мектеп

Қазақ даласының әр өңірінде күйшілік дәстүрдің өзіне тән өрнегі қалыптасты: Құрманғазы, Тәттімбет, Сүгір, Дина, Абыл, Дәулеткерей мектептері — соның дәлелі. Сол қатарда өзіндік дара дәстүр қалдырған халық күйшісі — Қазанғап Тілепбергенұлы.

Академик Ахмет Жұбанов та бұл жөнінде: «Қазақ домбыра өнеріндегі жеті мектептің бірі — Қазанғап дәстүрі» — деп атап көрсеткен.

Кеңес дәуіріндегі күдік пен кедергі

Ұлы күйші көп жылдар бойы кең көлемде зерттелмеді. Кеңес дәуірінде Қазанғап күйлерінен «астар» ізделіп, түрлі айып тағылды: қыз-келіншектерді күйге қосқан, пессимистік сарын басым, феодализмнің «иісі» бар, ескі заманды аңсаушы деген сияқты кертартпа тұжырымдар алға тартылды. Тағы бір «мін» — кеңес өкіметін дәріптеп күй шығармады делінді.

Шын мәнінде, бұл — сылтау болатын. Басты себептердің бірі — Қазанғаптың отарлық езгіге қарсы көңіл күйді домбырамен сөйлетіп, халықтың мұңын мұңдауы, жоғын жоқтауы еді.

Отарлық езгіге қарсылық: күймен айтылған шындық

Патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы көтерілген ел ішінде Ерназар мен Бекет батырлардың есімі аталады. Қос батыр түрмеге қамалғанда, күйші жүрегі қан жылап, көкіректе жиналған запыранды домбыра арқылы шығарды.

Осындай күйлер кеңес билігінде үрей туғызды: домбырамен айтылған шындықтың үні саясатқа сыймады. Дегенмен, Ахмет Жұбанов қайтпас қажырлылық танытып, қазақ музыкасының антологиясына ұлы күйшінің есімін енгізді. Күйлерді жинастырып, нотаға түсірген соң, мұра ашық насихатталып, халық арасына кең тарай бастады.

«Торы ат» және «Ақжелең»: 62 тармақты әлем

1975 жылы жарық көрген Қазақ Совет энциклопедиясында Қазанғап туралы қысқаша мәлімет беріліп, тұңғыш күйі «Торы ат» деп көрсетілген. Бұл туынды «Торы аттың кекіл қақпайы» деп те аталады. Қазанғап оны алғашқы ұстазы Шүйт Орынбайға тартып беріп, сынатып, батасын алған деседі. Кейін ұстазына арнап «Орынбай Ақжелең» күйін шығарады.

«Ақжелең» күйлері дәстүрде кең тараған. Қазанғап осы арнаны тереңдетіп, дамытып, Ақжелеңнің 62 түрін шығарғаны айтылады (қазіргі белгілі нұсқалары — қырыққа жуық). Күйші күй тартуды көбіне «Ақжелеңнің» бір түрі — «Күй шақырудан» бастайды екен.

Лирикаға құрылған Қазанғап «Ақжелеңінің» он бесі Балжанға арналған делінеді. Балжанмен байланысты оқиғада «18 жасар Балжан қыз», «Рұқсат берші, Балжан қыз», «Балжан әйел» секілді күйлердің туу тарихы айтылады.

Табиғат, жан-жануар және философия

Қазанғапта махаббат лирикасымен қатар табиғат лирикасы да мол. Мәселен, «Жем суының тасқыны» күйінен өзеннің сылдырап аққан ағысын, буырқана тасыған толқынын ғана емес, өзен бойындағы тіршіліктің мінезін, қонақжай ықыласын да аңғаруға болады.

Көңіл күй лирикасына құрылған «Дүркін-дүркін дүние», «Қап, әттеген-ай», «Домалатпай Ақжелең», «Ілме», «Жаңылтпаш» секілді күйлер — адамның ішкі әлемін құбылта суреттейтін туындылар.

Жануарларға арналған күйлер қатарында «Торы аттың кекіл қақпайы», «Майда қоңыр», «Бөгелек», «Ақсұңқар құс» аталады. Бір аңызда Қазанғап Бүркітбай байдың жорғасын көріп сүйсініп, суат басында «Торы жорға аттың бөгелек қағуы» күйін шығарады делінеді.

Үсен төре туралы оқиға да маңызды: бастапқыда салқын қабылдаған дәулетті күйші Қазанғаптың күйін тыңдап риза болады. Қазанғап кетерінде дүние жалғандығын меңзейтін «Өттің дүние, кеттің дүние» атты философиялық күйін арнап шығарады. Осы қатардағы «Жұртта қалған», «Көкіл» күйлерінен де терең тұжырым естіледі.

Орындаушылық ерекшелік және шәкірттері

Қазанғап домбыраны оңқай да, солақай да тартқан. Орындаудағы айрықша қыры — сүйретпе қағыс пен ілме қағысты астастырып, саусақ тимейтін пернелерден де үн шығара білуі. Қарсы қағыс, буын-буынмен тарту, күй мазмұнына қарай оң-қол мен сол қолды ауада сермеп, кейде әсем «билетіп» бейнелік көрініс жасау — оның мәнеріне тән.

«Шәкіртсіз ұстаз — тұл» дегендей, Қазанғаптың шәкірті аз болмаған. Олардың қатарында Матай Қуантайұлы, Құрманғали Өмірзақов, Кәдіралы Ержанов, Нұрқат Қосуақұлы, Медеубай Бақтыбергенұлы және өзге де домбырашылар аталады.

Мұраны жинау, зерттеу және қайта оралу

Ахмет Жұбанов Қазанғап күйлерін зерттеу барысында 1965 жылдары Шалқарда Жәлекеш Айпақовпен кездесіп, оның шеберлігіне тәнті болып, Алматыға алдыртып, Құрманғазы атындағы ұлт аспаптары оркестріне домбырашы етіп қабылдатады. Жәлекеш — Қазанғапты көзімен көрген ортаға жақын, күйшінің мұрасын дәл жеткізген шебер орындаушылардың бірі. Оның орындауындағы Қазанғаптың 13 күйі Қазақ радиосынан 1975 жылға дейін беріліп келді.

Жұбанов Кәдіралы Ержанов орындаған күйлерді магнитофон таспасына жазып алып, мол мұраны сол күйінде жеткізген еңбегін бағалап, оған өмірлік стипендия тағайындатады. Бұл — күй мұрасын ауызекі дәстүрден кәсіби мұрағатқа көшірудегі шешуші қадамдардың бірі болды.

1978 жылы маусымда Қазақ Ұлттық ғылым академиясының экспедициясы Шалқар ауданына барып, күйшінің қызы Ақілгекпен, 75 жастағы шәкірті Шүрен Сартовпен кездесіп, дерек жинап, бірнеше күйді таспаға түсіреді. Экспедиция нәтижесінде Қазанғап бейітінің орны нақтыланды. Кейін, 1994 жылы Қазанғаптың 140 жылдығы аясында Шалқарда мерейтой өтіп, Ақбауыр құмындағы бейіті жаңартылды.

«Тірі Қазанғап» атанған Сәдуақас Балмағамбетов және бүгінгі насихат

Ахмет Жұбановтан кейін Қазанғап мұрасын беріле зерттеп, зор еңбек сіңірген тұлғаның бірі — Сәдуақас Балмағамбетов. Ол 1974 жылы Құрманғазы атындағы консерваторияны бітіргеннен кейін ұзақ жылдар сол оқу орнында еңбек етіп, жиырма бес жылға жуық кәсіби ғұмырын Қазанғап мұрасына арнады. Оның орындауындағы күйлер нотаға түсіріліп, 1983 жылы күйтабаққа жазылды. «Саз зергері Қазанғап» кітабы 2001 жылы жарық көріп, жиырма күйдің нотасы мен шығу тарихын қамтыды.

Қазанғап күйлерін орындап, танытуға үлес қосқан зерттеуші-орындаушылар қатарында Абдулхамит Райымбергенов, өмір бойы осы мұраны тартқан Бақыт Басығараев та аталады. 2004 жылы Қазанғаптың 150 жылдығына орай мұражайлық кештер, ғылыми кездесулер, күй сайыстары өткізілді; елордада да күй кеші ұйымдастырылды. Шалқардағы қорытынды шараларда күйшінің бейіті басында тағзым жасалып, ескерткіштің ашылу рәсімі өтті.

Кейінгі кезеңде де мұраны жүйелеу жалғасты: «Күйдің пірі — Қазанғап» атты дискке Қазанғаптың жиырма күйі әр орындаушының интерпретациясымен енгізілді; С.Балмағамбетов кітабы өңделіп қайта басылды. Қазанғап мұрасын насихаттауға сүбелі үлес қосып жүргендердің бірі ретінде Нұрболат Жанамановтың еңбегі де аталады.

Қорытынды ой

Ақтөбелік тарихшы-ғалым Закратдин Байдосов Ресей мұрағатынан 1908 жылы Қазанғаптың және бір жыршының Орынборда он күн бойы күй тартып, жыр жырлағаны жөнінде дерек кезіктіргенін айтады. Император өкілдеріне қажет болған өнер иесінің өз халқына да керегі — бұл шындық бүгін бұрынғыдан да анық сезіледі.

Қазанғаптың мұрасы — бір ғана өңірдің емес, тұтас қазақ руханиятының қазынасы. Ол күй арқылы тарихты сөйлетті, көңілді емдеді, дәуірдің дірілін домбыраға көшірді. Ендігі міндет — осы қазынаны кең таныту, әділ бағалау, үзілмейтін дәстүрге айналдыру.