Отбасы - оқыту мен тәрбие жұмысындағы мектептің одақтасы
Отбасының тәрбиедегі орны
Отбасы ғасырлар бойы адам тәрбиесінің басты құралы болып келеді. Ол — адам үшін ең маңызды орта, дәстүрлердің, жағымды өнегелердің және құндылықтардың сақтаушысы. Бала ең алғаш өмір жолымен отбасында танысып, моральдық нормаларды меңгереді. Сондықтан отбасылық өмір — жеке тұлғаның азамат болып қалыптасуының берік негізі.
Отбасы оқу мен тәрбие жұмысында мектептің сенімді одақтасы. Бала тәрбиесінің отбасында да, мектепте де нәтижелі болуы — осы екі орта арасындағы ынтымақтастыққа тікелей байланысты.
Отбасы тәрбиесі және қоғам алдындағы жауапкершілік
Отбасы тәрбиесі — қоғамдық тәрбиенің ажырамас бөлігі, ата-ананың мемлекет алдындағы азаматтық борышы. Қоғамның бұл саладағы міндеттері мен қолдауы мына бағыттарда көрінеді:
- Балалар мекемелеріне деген халық қажеттілігін толық қанағаттандыру.
- Еңбек және спорт лагерьлерін, жас натуралистер станцияларын, ғылыми-техникалық және көркемдік шығармашылық үйірмелерін кеңейту.
- Ананы және балалық шақты қорғауға ерекше көңіл бөлу.
- Отбасы мүшелерінің демалысы үшін санаторийлер мен демалыс үйлерінің жүйесін дамыту.
- Әйелдердің халық шаруашылығына қатысуын ана жағдайын ескере отырып үйлестіру.
Отбасындағы күнделікті тәрбие: баланың өмір әрекетін ұйымдастыру
Отбасындағы негізгі мәселелердің бірі — баланың тіршілік әрекетін дұрыс ұйымдастыру. Бұл бағытқа мыналар жатады:
Күн ырғағы мен тәртіп
Баланың күн тәртібі, демалысы, ұйқысы мен оқу уақыты — тұрақты дағдыға айналуы қажет.
Міндеттер мен талаптар
Отбасындағы жауапкершілікке үйрету: талап қою, міндет жүктеу және оның орындалуын жүйелі бақылау.
Үй еңбегіне қатысу
Үй шаруасына араласу еңбек дағдысын қалыптастырып, өзіне-өзі қызмет ету мәдениетін дамытады.
Оқу және бос уақыт
Оқу-әрекетін қолдау және бос уақытты мағыналы ұйымдастыру — тұлғалық дамудың маңызды шарты.
Қазіргі отбасының ерекшелігі
Отбасы әрдайым өсіп келе жатқан ұрпақты тәрбиелеуде үлкен мүмкіндіктерге ие. Қазіргі отбасының ерекшелігі — ата-аналардың білім және жалпы мәдени деңгейінің салыстырмалы түрде жоғары болуы. Бала тәрбиесі отбасының тұрақты әлеуметтік институт ретіндегі мәнімен де айқындалады: жақындық, туыстық байланыс, бірлескен тұрмыс, өзара жауапкершілік және күнделікті қарым-қатынас тәрбиенің қуатты тетігіне айналады.
Отбасы тәрбиесінің артықшылығы — балаға ықпал ететін осы табиғи қарым-қатынастардың тереңдігінде. Мұны тәрбиенің басқа бір түрі толық алмастыра алмайды.
Әлеуметтену және құндылықтардың берілуі
Отбасы — болашақ азаматтың әлеуметтену жолындағы алғашқы қадамы. Ол балаға адамгершілік туралы бастапқы түсініктер береді, еңбекке баулиды, өз-өзіне қызмет ету дағдыларын қалыптастырады. Ата-ананың іс-әрекеті, мінез-құлқы және өмір салты арқылы балаға дүниетанымдық, адамгершілік және әлеуметтік-саяси құндылықтар беріледі.
Қоғамдық және мемлекеттік тәрбиеге қарағанда, отбасы тәрбиесінің ықпалы көбіне тұрақты әрі терең болады. Дегенмен әлеуметтік, экономикалық және демографиялық өзгерістер отбасы өміріне бірқатар қиындықтар әкеліп отыр.
Қиындықтар: жұмысбастылық, теңсіздік және тәрбиелік тәуекелдер
Ата-ана білімі және баланың оқу жетістігі
Ата-аналардың білім деңгейі жоғары болған сайын, балалардың мектептегі оқу үлгерімі де жиі жоғары болады. Алайда қазіргі жағдайда ата-аналардың жұмысбастылығы салдарынан бала тәрбиесі кейде білім деңгейі төмендеу ата мен әжелерге жүктеліп жатады.
Материалдық жіктелу және отбасы қарым-қатынасы
Қоғамдағы материалдық жағдайға байланысты жіктелу отбасы ішіндегі қарым-қатынасқа да әсер етеді. Көп отбасында балаларға отбасылық бюджеттің 25–50%-ы жұмсалады.
Материалдық кірісі мол отбасыларда кейде педагогикалық немқұрайлылық пен тойынғандық құбылысы байқалады. Тойынғандық — өмірге, материалдық және рухани құндылықтарға менсінбеушілікпен, келекемен қарау. Мұндай ортада өскен балалардың арасында торығу, қаңғыбастық немесе «қызық» әсерді іздеу сияқты қауіптер күшеюі мүмкін.
Отбасының «уақталуы» және шағын отбасының салдары
Қазіргі кезде отбасының «уақталу» үдерісі жүріп жатыр: әжесіз, атасыз, тек жас ата-аналардан тұратын отбасылар көбейе түсуде. Бұл бір жағынан отбасының дербестігін нығайтып, қарым-қатынасты жауапкершілікке негіздеуге мүмкіндік береді. Қиындықтарды бірге еңсеру достық пен ынтымақтастықты күшейтіп, қуаныш пен қайғыны бөлісуге тәрбиелейді.
Дегенмен жас отбасылардың алғашқы кезеңінде тұрмыстың толық орнықпауы, бала тәрбиесіне дайындықтың жеткіліксіздігі сияқты мәселелер жиі кездеседі. Мұндай түйткілдерді шешуде қоғамның қолдауы маңызды.
Балалар санының азаюы
Отбасы құрамының өзгеруі, бала санының азаюы — қазіргі отбасы дамуының тағы бір ерекшелігі. Қалалық отбасыларда көбіне бір-екі бала тәрбиеленеді. Бұл құбылыстың себептері күрделі: ата-аналардың жұмысбастылығы, мектепке дейінгі мекемелердің жеткіліксіздігі, бала тәрбиесіне кететін шығынның көп болуы, ананың шамадан тыс еңбек жүктемесі, тұрғын үй жағдайының қолайсыздығы, тұрмыстық қиындықтар, сондай-ақ «өзі үшін өмір сүруге» ұмтылу сияқты құндылықтық ауытқулар.
Бала санының азаюы шағын отбасындағы тәрбие әдістерін жаңаша қарастыруды талап етеді және педагогикалық мәселелерді күрделендіреді.
Бір балалы отбасы және әлеуметтену тәжірибесі
Бір балалы отбасы балаға көпшілікпен араласу және ұжымдық қызмет тәжірибесін меңгеру тұрғысынан қиындық туғызуы мүмкін. Аға-әпке сияқты тәлімгердің, іні-қарындас сияқты қамқорлыққа алынатын бауырдың болмауы туыстық-ұжымдық қатынастар аясын тарылтады.
Осындай жағдайда ата-аналар педагогикалық нормаларды сақтамаса, бастауыш сынып кезеңінен бастап баланың бойында тоғышарлық және ұжымнан оқшаулану сияқты қасиеттер қалыптасуы ықтимал.
Ажырасу: себептері және балаға әсері
Қазіргі отбасы ажырасу санының едәуір артуымен сипатталады. Ажырасулардың едәуір бөлігі тұрмыстық қолайсыздық пен отбасылық өмірге дайындықтың жеткіліксіздігінен туындайды.
Дегенмен ажырасудың барлығына бірдей жағымсыз баға беруге болмайды: кей жағдайда ол баланың психикасына кері әсер ететін тұрақты ұрыс-жанжал мен отбасылық кикілжіңнің алдын алуы мүмкін.
Нарық қатынастары және жаңа тәрбиелік міндеттер
Нарық қатынастарының дамуы ересектер мен балалардың құндылық бағдарларын өзгертіп, отбасы өміріне елеулі ықпал етті. Ата-ана мен мұғалімдердің міндеті — қоғам ұсынып отырған әлеуметтік мүмкіндіктерді дұрыс пайдалану.
Ақша және тауар мәдениетін үйрету
Мектеп пен отбасы балаларды тауар-ақша қатынастарының мәдениетіне жүйелі түрде үйретуі қажет. Алып-сату немесе пайда табудың мәні — пайдақорлық емес, құқықтық негіздегі екіжақты қызмет көрсету арқылы жалпы игілікке және өз қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталатынын түсіндіру маңызды.
Біріккен іс-әрекет және бақылау
Ата-ананың маңызды міндеті — балаларымен бірлескен коммерциялық әрекетке қатысып, оны бақылау. Бұл үдеріс баланың адалдығын, адамгершілігін және ұқыптылығын дамытатын қызмет түрлерін меңгеруге көмектеседі.
Нарық отбасы мүшелерінің қоғамдағы орнына да жанама әсер етіп, өмірге жаңа әлеуметтік бағдарлар енгізеді. Ал қоғамдық және мемлекеттік тәрбие беделінің төмендеуі отбасы тәрбиесіне қосымша қиындықтар туындатады.