Аяқ бұлшықеттері

Бұлшықет мүше ретінде

Бұлшықет — көлденең жолақты бұлшықет талшықтарынан тұратын мүше. Бір-біріне параллель орналасқан талшықтар борпылдақ дәнекер тін — эндомизий (endomysium) арқылы бірінші ретті шоғырларға бірігеді. Бірнеше бірінші ретті шоғырлар қосылып, екінші ретті шоғыр түзеді; бұл үдеріс жоғары ретті деңгейлерде де жалғасады.

Барлық ретті шоғырлар бірігіп бұлшықеттің қарыншасын (жиырылатын бөлігін) құрайды, ал оларды сыртынан дәнекер тінді қабық — перимизий (perimysium) біріктіреді. Бұлшықет будааралық және ұштарындағы дәнекер тінді қабатшалар біртіндеп бұлшықеттің сіңір бөлігіне айналады.

Жүйкелік және қанмен қамтамасыз етілуі

Бұлшықет орталық жүйке жүйесінен келетін импульстер әсерінен жиырылатындықтан, әрбір бұлшықет жүйкелермен байланысады: «бұлшықет сезімін» өткізетін афферентті жүйкелермен және жүйкелік қозуды бұлшықетке жеткізетін эфферентті жүйкелермен. Бұған қоса бұлшықеттерге симпатикалық жүйкелер келеді; олардың әсерінен тірі организмде бұлшықет үнемі белгілі бір деңгейде жиырылып тұратын тонус күйін сақтайды.

Бұлшықеттерде зат алмасу өте қарқынды жүретіндіктен, олар қан тамырларымен мол жабдықталған. Қан тамырлары бұлшықетке ішкі бетінен, бір немесе бірнеше «бұлшықет қақпалары» арқылы енеді. Сол нүктелерден тамырлармен бірге жүйкелер де кіріп, бұлшықет қабатында шоғырлардың бағытына сәйкес ұзына бойына және көлденең тарамдалады.

Қарыншасы және сіңірі

Бұлшықетте белсенді жиырылатын бөлік — қарынша және сүйекке бекітетін пассивті бөлік — сіңір ажыратылады. Сіңір тығыз дәнекер тіннен тұрады және қызыл-қоңыр түсті бұлшықет қарыншасына қарағанда жылтыр, ақшыл-алтын түсті болып келеді. Көп жағдайда сіңірлер бұлшықеттің екі шетінде орналасады; егер сіңір өте қысқа болса, бұлшықет сүйектен басталып немесе оған тікелей қарыншасымен бекитіндей болып көрінуі мүмкін.

Зат алмасуы салыстырмалы төмен болатын сіңір қан тамырларымен қарыншаға қарағанда азырақ жабдықталады. Осылайша қаңқа бұлшықеті тек көлденең жолақты бұлшықет тінінен ғана емес, сондай-ақ дәнекер тіндерінің әр түрінен (перимизий, сіңір), жүйке тінінен, эндотелийден және қан тамырлары құрамындағы бірыңғай салалы бұлшықет талшықтарынан тұрады. Дегенмен негізгі бөлігін көлденең жолақты тін құрайды, ал оның жиырылғыштығы бұлшықеттің қызметін айқындайды.

Жиырылғыштық және механикалық жұмыс

Бұлшықет жұмысының негізі — бұлшықет тінінің басты қасиеті, яғни жиырылғыштық. Бұлшықет жиырылғанда қысқарып, бекіген екі нүктені жақындатады: жылжымалы бекіну нүктесі — punctum mobile — қозғалмайтын нүктеге — punctum fixum — қарай тартылады. Нәтижесінде дененің тиісті бөлігі қозғалып, бұлшықет белгілі бір механикалық жұмыс атқарады (мысалы, сүйек салмағын қозғайды).

Бұлшықет күші оның құрамындағы талшықтар санына байланысты және «физиологиялық көлденеңі» деп аталатын қима ауданы арқылы сипатталады. Ал жиырылу амплитудасы көбіне бұлшықеттің ұзындығына тәуелді.

Рычаг қағидасы және бекіну нүктелері

Буындарда бұлшықеттер әсерінен қозғалатын сүйектер механикалық тұрғыдан рычаг ретінде қызмет етеді. Бұлшықет тірек нүктесінен неғұрлым алыс бекісе, рычаг иіні ұзарады да, күш тиімдірек пайдаланылады. Осыған байланысты П.Ф. Лесгафт тірек нүктесінен алысырақ бекитін күшті бұлшықеттерді және оған жақынырақ бекитін бұлшықеттерді ажыратқан.

Әрбір бұлшықеттің басталатын жері — origo, ал бекитін жері — insertio. Дененің орта сызығы бойындағы омыртқа бағанасы тірек қызметін атқаратындықтан, бұлшықеттің басталуы көбіне ортаңғы жазықтыққа жақынырақ орналасады; ал аяқ-қолдарда — тұлғаға жақын жатады. Бекіну нүктесі, керісінше, орта сызықтан алысырақ және аяқ-қолдарда дисталдырақ орналасады.

Кей жағдайда punctum fixum мен punctum mobile орын ауыстыра алады. Мысалы, тік тұрған кезде іштің тік бұлшықетінде қозғалмалы нүкте көбіне жоғарғы шеті болады (тұлғаның жоғарғы бөлігін бүгу). Ал көлденең кермеде асылып тұрғанда төменгі шеті қозғалмалы нүкте қызметін атқаруы мүмкін (тұлғаның төменгі бөлігін бүгу).

Антагонистер мен синергистер

Қимыл қарама-қарсы бағытта да орындалатындықтан (бүгу—жазу, әкету—әкелу және т.б.), бір білік айналасындағы қозғалыс үшін әдетте кемінде екі бұлшықет қажет. Қарама-қарсы бағытта жұмыс істейтін бұлшықеттер антагонистер деп аталады.

Әрбір бүгілу кезінде бүккіш бұлшықетпен бірге жазғыш бұлшықет те белгілі деңгейде іске қосылады: ол біртіндеп бүккіштің жұмысына бейімделіп, тым қатты жиырылудан қорғайды. Сондықтан антагонизм қимылдың бірқалыптылығын және үйлесімділігін қамтамасыз етеді.

Антагонистерге қарама-қарсы, бір бағытта жұмыс істейтін бұлшықеттер агонистер немесе синергистер деп аталады. Қозғалыс сипатына қарай бір бұлшықет бірде антагонист, бірде синергист ретінде әрекет етуі мүмкін.

Функционалдық күйдің өзгеруі

Бұлшықеттердің қызметі тек олардың буынға қатысты анатомиялық орналасуымен ғана шектелмейді: тірі организмде бұлшықеттердің функционалдық күйі дене қалпына, статикалық жүктеменің өзгеруіне және қозғалыс актісінің фазасына қарай үнемі ауысып отырады.

Мысалы, трапециятәрізді бұлшықет қолды горизонталь қалыптан жоғары көтергенде оның жоғарғы және төменгі бөліктері қозғалысқа әртүрлі дәрежеде қатысады. Қолды көтерудің бастапқы кезеңінде екі бөлік те белсенді жұмыс істейді, ал 120°-тан жоғары көтергенде төменгі бөліктің белсенділігі бәсеңдеп, жоғарғы бөлік қол вертикаль күйге жеткенше жұмысын жалғастырады. Мұндай деректерді нақтылау үшін электромиография әдісі қолданылады.

Пішіні бойынша

Адам денесінде 400-ге жуық бұлшықет бар, олардың пішіні мен құрылысы әр алуан. Пішіні жағынан бұлшықеттер ұзын, қысқа және жалпақ болып бөлінеді.

Ұзын бұлшықеттер бірнеше сүйектен көп баспен басталуы мүмкін: екібасты (biceps), үшбасты (triceps) және төртбасты (quadriceps) бұлшықеттер. Әртекті немесе бірнеше миотомнан дамып қосылған бұлшықеттерде аралық сіңірлі дәнекерлер — intersectiones tendineae — сақталып, көпқарыншалы құрылым түзуі мүмкін (мысалы, m. digastricus, m. rectus abdominis).

Кей бұлшықеттердің аяқталатын сіңірлері бірнешеу болады (мысалы, қол мен аяқтың бүккіш және жазғыш бұлшықеттерінде 4-ке дейін). Мұндайда бір бұлшықет қарыншасының жиырылуы бірнеше саусақтың қозғалуына қатар әсер етіп, жұмысты үнемдеуге мүмкіндік береді.

Талшық бағыты бойынша

Талшықтардың бағытына қарай тік параллель (m. rectus), қиғаш (m. obliquus), көлденең (m. transversus) және дөңгелек (m. orbicularis) талшықты бұлшықеттер болады. Дөңгелек бұлшықеттер тесіктерді қоршап, қысқыш — сфинктер түзеді.

Егер қиғаш талшықтар сіңірге бір жағынан бекінсе, бір қауырсынды бұлшықет түзіледі. Талшықтардың сіңірге ерекше қатынасы бар жартылай сіңірлі (m. semitendinosus) және жартылай жарғақты (m. semimembranosus) бұлшықеттер де кездеседі.

Қызметі және буындарға қатынасы бойынша

Қызметіне қарай бұлшықеттер: бүккіштер (flexores), жазғыштар (extensores), әкелушілер (adductores), әкетушілер (abductores), айналдырушылар (rotatores), ішке айналдырушылар (pronatores) және сыртқа айналдырушылар (supinatores) болып бөлінеді.

Буындарға қатынасына қарай олар бірбуынды, екібуынды және көпбуынды болуы мүмкін. Әдетте көпбуынды ұзындау бұлшықеттер бірбуынды бұлшықеттерге қарағанда беткейірек орналасады.

Орналасуына қарай бұлшықеттер беткей және терең, сыртқы және ішкі, латералды және медиалды болып бөлінеді.

Шандыр (фасция) және бұлшықет аралық қалқалар

Бұлшықеттің денесі мен сіңірінен басқа оның жұмысын жеңілдететін қосалқы бейімділіктер болады. Бұлшықеттер тобы (немесе белгілі бір аймақтың барлық бұлшықеттері) талшықты дәнекер тіннен түзілген шандырмен (фасциямен) қоршалады. Құрылымдық және қызметтік ерекшеліктеріне қарай шандырлар беткей, терең және ағзалық шандырларға бөлінеді.

Беткей (теріасты) шандырлар (fasciae superficiales) тері астында жатады, теріасты шелмайының тығыздалған қабаты болып табылады және сол аумақтың барлық бұлшықеттерін қоршайды. Олар терімен және шелмаймен морфологиялық әрі қызметтік тұрғыдан байланысып, дененің серпімді тірегін қамтамасыз етеді.

Терең шандырлар (fasciae profundae) синергист-бұлшықеттер топтарын немесе әрбір жеке бұлшықетті (меншікті шандыр — fascia propria) жабады. Меншікті шандыр зақымдалса, бұлшықет сол жерде томпайып, «бұлшықет жарығы» тәрізді көрініс пайда болуы мүмкін.

Бұлшықеттердің бір тобын екіншісінен бөліп тұратын шандырлардан тереңге қарай сүйектерге бекитін өсінділер өтіп, бұлшықетаралық қалқалар — septa intermuscularia — түзіледі.

Шандырлардың қынаптық құрылысы және шандырлы түйіндер

Беткей шандыр бүкіл дене үшін өзіндік тұтас қынап түзсе, меншікті шандырлар жеке бұлшықеттер мен ағзалар үшін қынап құрайды. Қынаптық құрылыс қағидасы дененің барлық бөлімдеріне, сондай-ақ іш, кеуде және жамбас қуыстары ағзаларының шандырларына тән. Қол-аяқ шандырларының құрылысын Н.И. Пирогов жан-жақты зерттеген.

Қол-аяқтың әр бөлімінде бір немесе екі сүйек айналасында бірнеше шандырлы қаптар болады. Мысалы, тоқпан жіліктің проксималды бөлімінде 7–8, ал дисталды бөлімінде 14-ке дейін шандырлы қынап ажыратуға болады. Негізгі қынап бүкіл қол-аяқты қоршайды, ал екінші ретті қынаптар бұлшықет топтарын, сондай-ақ тамырлар мен жүйкелерді қамтиды.

Соңғы уақытта шандырлардың тіректік және шектеуші рөлін атқаратын шандырлы түйіндер туралы түсінік қалыптасты. Тіректік рөл олардың сүйек пен сүйекқабығымен байланысы арқылы көрінеді: бұл шандырларға бұлшықет тарту күшін тиімді жеткізуге жағдай жасайды. Шектеуші рөл — бір қынапты екіншісінен бөліп, іріңнің таралуына тосқауыл болу; түйіндер бұзылса, ірің еркін таралуы мүмкін.

Шандырлар бұлшықеттерді қоршап, бір-бірінен бөліп, олардың бөлек жиырылуына мүмкіндік береді; сонымен қатар олардың өзара байланысын да қамтамасыз етеді. Осы құрылымдарды шартты түрде адамның «жұмсақ қаңқасы» ретінде қарастыруға болады.

Сіңір ұстағыштар, синовиалды қынаптар және қапшықтар

Кейбір қол-аяқ буындары аймағында шандыр қалыңдап, тығыз талшықтардан тұратын сіңірлі ұстағыш — retinaculum — түзеді. Олардың астында фиброзды және сүйекті-фиброзды қынаптар — vaginae fibrosae tendinum — қалыптасады, сол арқылы сіңірлер өтеді. Бұл түзілістер сіңірлердің сүйектен алыстап кетпеуіне және бүйірге ығыспауына жағдай жасап, тарту күшінің бағытын дәлдейді.

Фиброзды қынаптың ішкі қабырғасын жұқа синовиалды қабық астарлайды. Ол өзек шеттерінде сіңірге қарай бүгіліп, сіңірді айналдыра тұйық синовиалды қынап — vagina synovialis tendinis — түзеді. Қабықтың сіңірді қаптайтын бөлігі висцералды, ал қынап қабырғасын астарлайтын бөлігі париеталды жапырақша деп аталады.

Висцералды және париеталды жапырақшалардың ауысатын жерінде синовиалды қабық екі еселеніп, сіңір шажырқайын — mesotendineum — түзеді; оның ішінде сіңірдің жүйкелері мен тамырлары өтеді. Синовиалды қынап қуысында аз мөлшерде сұйық болады, ол сіңірдің қынап ішінде еркін сырғуына көмектеседі.

Бұлшықеттер мен сіңірлер астында, көбіне бекитін жерлерінің маңында орналасатын синовиалды қапшықтар — bursae synoviales — да үйкелісті азайтып, қозғалысты жеңілдетеді; олардың кейбірі буын қуысымен байланысады. Сіңір бағыты өзгеретін жерлерде жиі шығыршық — trochlea — түзіледі (сүйекті немесе фиброзды түрлері).

Қосалқы аппараттарға бұлшықет күшінің иінін үлкейтуге қатысатын дәнтәрізді сүйектер — ossa sesamoidea — да жатады.

Арқа бұлшықеттері

Арқа бұлшықеттері көп. Олардың негізгі бөлігін тұлға миотомдарының дорсалды бөлімдерінен дамыған аутохтонды бұлшықеттер жиыны құрайды. Оған бастан (висцералды) және қолдан арқаға (трункопеталды) ауысқан бұлшықеттер қабаттасады. Соның нәтижесінде арқа бұлшықеттері әдетте беткей және терең қабаттарға бөлініп орналасады.

Кеуде бұлшықеттері

Кеуде бұлшықеттері кеуде торының бетінде басталып, иық белдеуі мен қолдың еркін бөлігіне өтетін бұлшықеттерге, сондай-ақ кеуде қуысы қабырғаларының құрамына кіретін меншікті (аутохтонды) бұлшықеттерге бөлінеді.

Іштің бұлшықеттері

Іштің бұлшықеттері кеуде торының төменгі тесігі мен жамбас астауының жоғарғы жиегі аралығын алып жатады. Олар іш қуысын қоршап, оның қабырғасын түзеді. Бүйір, алдыңғы және артқы бұлшықеттер ажыратылады.

Бүйір қабырғасында бір-бірінің үстіне қабаттаса орналасқан үш жалпақ бұлшықет болады. Олардың сіңірлі созылмалары m. rectus abdominis үшін қынап түзеді де, іштің алдыңғы жағында ақ сызық бойымен қосылады.

Бастың бұлшықеттері

Шайнау бұлшықеттері бірінші желбезек (төменгі жақсүйектік) доғаның туындылары болып табылады және n. trigeminus арқылы жүйкеленеді. Мимикалық (бет) бұлшықеттері екінші желбезек доғасының туындылары, олар n. facialis арқылы жүйкеленеді. Сондай-ақ бассүйек күмбезінің бұлшықеттері ажыратылады.

Қол бұлшықеттері

Қол бұлшықеттері еңбек мүшесі ретіндегі қолдың қимыл-қозғалысын қамтамасыз етеді. Олар қолды тұлға қаңқасына бекітіп, сүйектердің бұлшықетті байланысуын түзеді және иық белдеуі сүйектеріне әр жақтан — бастан, арқадан және кеудеден — келеді.

Шығу тегі бойынша: (1) иық белдеуі сүйектеріне бекитін тұлғаның вентралды бұлшықеттерінен дамыған трункофугалды бұлшықеттер (мысалы, m. rhomboideus, m. levator scapulae, m. serratus anterior, m. subclavius, m. omohyoideus), сондай-ақ бастан ауысқан желбезек доғалары туындылары — m. trapezius; (2) трункопеталды бұлшықеттер — m. latissimus dorsi, mm. pectorales major et minor.

Иық бұлшықеттері

Иық бұлшықеттері қол-аяқ бұлшықеттерінің бастапқы орналасу сызбасын салыстырмалы сақтайды: алдыңғы бетінде — бүккіштер (алдыңғы топ), артқы бетінде — жазғыштар (артқы топ). Олар шынтақ буынына әсер етіп, фронталды білік айналасында қозғалыс тудырады және білек сүйектеріне бекиді.

Бұлшықеттердің екі тобы иықтың ортақ шандырымен қапталады да, ол тоқпан жіліктің латералды және медиалды қырларына бағытталған екі дәнекер тінді қалқа арқылы топтарға бөлінеді.

Білек бұлшықеттері

Білек бұлшықеттері қызметі бойынша бүккіштер мен жазғыштарға бөлінеді. Олардың бір бөлігі қол ұшын түгелдей қозғалтса, басқалары саусақтарды бүгіп-жазады. Сонымен қатар кәрі жілікті тиісті қозғалысқа келтіретін пронаторлар мен супинаторлар болады.

Орналасуына қарай бұлшықеттер екі негізгі топқа бөлінеді: алдыңғы топқа — бүккіштер мен пронаторлар, артқы топқа — жазғыштар мен супинаторлар жатады.

Аяқ бұлшықеттері

Аяқ бұлшықеттері жамбас белдеуі, сан, сирақ және аяқ ұшы бұлшықеттеріне бөлінеді. Жамбас белдеуінің бұлшықеттері жамбас астаудан ортан жіліктің жоғарғы шетіне барып, ұршық буынына әсер етеді.