Иммунитеттің пептидті эндогенді стимуляторлары
Кіріспе
Иммунитет — организмнің жұқпалы агенттерді және антигендік қасиеті бар генетикалық бөгде заттарды қабылдамау қабілеті. Р. В. Петровтың анықтамасы бойынша, иммунитет — генетикалық бөгде белгілері бар тірі денелер мен заттардан организмнің өзін-өзі қорғау қабілеті. Бұл түсініктің негізінде Бернеттің теориясы жатыр: «өзінікін» және «бөгдені» тану иммунитеттің орталық биологиялық механизмі болып саналады.
Негізгі қызметі
Организмнің ішкі тұрақтылығын бақылау: бөгде агенттерді (бактерия, вирус, ісік жасушалары және т.б.) тану, тежеу, бейтараптандыру немесе жою.
Иммундық жүйе
Лимфалық ағзалар мен лимфалық жасушалар жиынтығы. Лимфа — организмде қоректік заттарды таратуға қатысатын сұйықтық.
Құрылымы
Орталық және шеткі мүшелерден тұрады: тимус, көкбауыр, жілік майы, лимфа түйіндері, аппендикс және лимфа тамырлары.
Зерттеулер нәтижесінде иммундық жүйе бұзылыстарының дәрежесі мен деңгейін анықтауға мүмкіндік беретін тәсілдер кеңейіп, иммунотропты препараттар әзірленді. Емдеудегі негізгі мақсат — базалық терапияны рационалды иммунокоррекциямен үйлестіру. Қазіргі иммунофармакологияның басты міндеті — қолдануға қауіпсіз әрі тиімді жаңа препараттарды жасау.
Негізгі бөлім
Иммуномодуляторлар және әсер етуіне қарай жіктелуі
Иммуномодуляторлар — иммундық жүйеге реттеуші әсер ете алатын табиғи немесе синтетикалық заттар. Әсер ету бағытына қарай олар иммуностимулдеуші және иммуносупрессивті болып бөлінеді.
Иммуностимулдеушілер
Иммунокомпетентті жасушаларды белсендіруге және ұлпа метаболизміне ықпал етуге қабілетті, нәтижесінде организмнің инфекциялық және инфекциялық емес ауруларға төзімділігі артады.
- Тимус препараттары
- Интерлейкиндер, интерферондар және олардың индукторлары
- Биологиялық белсенді пептидтер
- Кейбір саңырауқұлақ полисахаридтері
- Емдік вакциналар
- Пробиотиктер (бифидо- және лактобактериялар) — микробиота теңгерімін қолдайды
Иммуносупрессорлар
Иммундық жауапты бәсеңдетеді: гемопоэзді тежеу, иммундық жауапқа қатысатын молекулалардың синтезін төмендету, лимфоцит апоптозын индукциялау сияқты әсерлер байқалады.
- Гормональді препараттар
- Цитостатиктер
- Антилимфоцитарлы және анти-резус иммуноглобулиндер
- Лимфоцит рецепторларына қарсы моноклоналды антиденелер
- Кейбір антибиотиктер (циклоспорин, рапамицин және т.б.)
Қолданылуы: қабыну, аллергия, трансплантация, аутоиммунды ауруларда лимфоцитарлы жасушалардың белсенділігін басу.
Ескерту
Қолданыста иммуномодулятор термині кейде иммуностимулятор ұғымымен тең қолданылуы мүмкін. Дегенмен, клиникалық тәжірибеде әсер бағытын (күшейту немесе бәсеңдету) нақты ажырату маңызды.
Иммуномодуляторлардың шығу тегі бойынша жіктелуі
Қазіргі кезде шығу тегі бойынша иммуномодуляторларды 6 негізгі топқа бөледі: микробты, тимикалық, жұлын милы, цитокинді, нуклеин қышқылды және химиялық таза. Бұл жіктеу иммундық жүйе функцияларының негізгі принциптеріне сүйенеді.
1) Микробты иммуномодуляторлар
Туа біткен иммунитетті белсендіруші және жүре пайда болған иммунитеттің индукторы ретінде микробты компоненттер маңызды орын алады. Микробты иммуномодуляторларды шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады.
I кезең
1950-жылдардың басында АҚШ пен Еуропада қолдануға рұқсат етілген БЦЖ вакцинасы — иммуностимулятор ретінде алғашқылардың бірі. Сондай-ақ пирогенал және продигиозан (бактериялық полисахаридтер) осы топқа жатады; қазіргі кезде әсер ерекшеліктеріне байланысты сирек қолданылады.
II кезең
Бактериялық лизаттар мен рибосомалық препараттар: Бронхомунал, ИРС-19, Имудон, Бронхо-Ваксом, Рибомунил. Екі бағытта әсер етеді: спецификалық (вакциналаушы) және спецификалық емес (иммуностимулдеуші).
III кезең
БЦЖ жасушалық компонентін зерттеу барысында мурамил-дипептидтің (пептидогликанның минималды фрагменті) жоғары белсенділігі анықталды. Жоғары пирогендігі себепті бастапқы нұсқалар клиникада шектелді, алайда пирогендігі төмен аналогтар жасалды. Осы кезеңге мысал: Ликопид.
2) Эндогенді иммуномодуляторлар: пептидтер және цитокиндер
Эндогенді иммуномодуляторларды шартты түрде иммунореттегіш пептидтер және цитокиндер деп бөледі. Иммунитеттің орталық мүшелері — тимус пен жұлын миы.
Тимикалық препараттар
Ресейде алғашқылардың бірі — Тактивин (ірі қара тимусынан алынған пептидтер кешені). Ұқсас препараттар: Тималин, Тимоптин және т.б.; тимус экстракты барлар: Тимостимулин, Вилозен.
Бірінші кезең тимикалық препараттардың клиникалық тиімділігі жоғары бағаланады, бірақ құрамы әрдайым толық стандарттауға келмейтін биологиялық белсенді пептидтерден тұрады.
Жұлын ми препараттары
Алғашқылардың бірі — Миелопид (молекулалық массасы 500–3000 D аралығындағы миелопептидтер кешені). Кейін әр түрлі миелопептидтердің иммундық жүйенің әр буынына әсер ететіні көрсетілді: Т-хелпер белсенділігі, фагоцитоз, ісік жасушаларының пролиферациясы және т.б.
Осы бағыттағы зерттеулер жаңа препараттардың жасалуына әкелді: МП-3 негізінде антибактериялық Серамил, МП-2 негізінде ісікке қарсы Бивален.
Цитокиндік препараттар
Иммундық жауапты цитокиндер реттейді. Табиғи және рекомбинантты препараттарды өндіруге негіз болған осы молекулалар кешені. Мысалдар: Лейкинферон, Суперлимф; рекомбинантты — Беталейкин, Ронколейкин, Лейкомакс (молграмостим).
3) Химиялық таза иммуномодуляторлар
Химиялық таза иммуномодуляторлар төменмолекулалы және жоғарғымолекулалы болып бөлінеді.
- Төменмолекулалы мысал: левамизол (Декарис) — бастапқыда құртқа қарсы препарат, кейін иммуностимулдеуші қасиеті анықталған.
- Фталгидразид туындысы — Галавит: иммуномодуляциямен қатар қабынуға қарсы әсері бар.
- Синтетикалық олигопептидтер: Гепон, Глутоксим, Аллоферон.
- Жоғарғымолекулалы: Полиоксидоний — иммуномодуляция, детоксикация, антиоксидант және мембранопротекторлық әсерлер.
4) Интерферондар және интерферон индукторлары
Бұл топтың ерекше бөліну себебі — негізгі фармакологиялық қасиеті вирусқа қарсы әсер. Дегенмен интерферондар цитокиндік тордың бөлігі ретінде иммунореттегіш молекула болып табылады және иммундық жүйенің көптеген жасушаларына ықпал етеді.
Маңызды шектеу
Иммундық жүйе бұзылыстарын түзететін заттар саны жүзден асады, алайда клиникалық қолданылатындары бірнеше ондаған ғана. Сонымен қатар, көптеген иммуностимуляторлардың жағымсыз әсерлері болуы мүмкін, сондықтан таңдау дәлелді көрсеткіштерге сүйенуі тиіс.
Табиғи және кең тараған атаулар (мысалдар)
Әдебиеттерде табиғи және әртүрлі шығу текті иммуностимуляторлар ретінде келесі атаулар аталады: продигиозан, пирогенал, БЦЖ вакцинасы, деринат (натрий дезоксирибонуклеаты), бронховаксом, имудон, ликопид, рибомунил, тонзилгон, эхинацея препараттары және т.б.
Ескерту: нақты препаратты таңдау дәрігердің клиникалық бағалауына, көрсеткіштер мен қарсы көрсеткіштерге, сондай-ақ қауіпсіздік профиліне тәуелді.
Иммуномодуляторлардың клиникалық қолданылуы
Иммуномодуляторлар көбіне иммундық жеткіліксіздік жағдайларында, әсіресе инфекциялық-қабыну ауруларында қолданылады. Бұл препараттардың негізгі мақсаты — әртүрлі локализация мен этиологиядағы емделуі қиын инфекциялық-қабыну процестерін бақылауға көмектесу.
Нақты клиникалық нюанс
Инфекциялық-қабыну процестерінде иммундық жүйедегі ауытқулар әрдайым зертханалық параметрлер арқылы анықтала бермейді. Сондықтан кей жағдайларда иммуномодуляторлар иммундық статуста айқын ауытқу тіркелмесе де тағайындалуы мүмкін.
Мамандардың пікірінше, екіншілік иммунологиялық жеткіліксіздікте микробқа қарсы дәрілермен қатар иммуномодуляцияны да қарастырған дұрыс.
Иммунотропты препараттарға қойылатын талаптар
- Иммуномодуляторлық әсерінің болуы
- Жоғары тиімділік
- Мүмкіндігінше табиғи шығу тегі
- Қауіпсіздік және зиянсыздық
- Қарсы көрсеткіштердің минималды болуы
- Жанама әсерлердің минималды болуы
- Үйренгіштіктің (тәуелділіктің) болмауы
- Канцерогенді әсерінің болмауы
- Иммунопатологиялық реакцияларды индукцияламауы
- Артық сенсибилизация тудырмауы
- Оңай метаболизденіп, организмнен оңай шығарылуы
- Басқа препараттармен клиникалық маңызды өзара әсердің болмауы
- Жоғары үйлесімділік
- Енгізу жолының мүмкіндігінше парентеральді емес болуы
Иммунотерапияның негізгі принциптері
- Иммунотерапия алдында иммундық статусты міндетті түрде бағалау.
- Иммундық жүйе зақымдануының дәрежесі мен деңгейін анықтау.
- Ем барысында иммундық статустың динамикасын бақылау.
- Иммуномодуляторларды айқын клиникалық белгілер және иммундық көрсеткіштер өзгергенде тағайындау.
- Иммундық статусты бірқалыпты деңгейде ұстап тұру үшін алдын алу мақсатында қолдануды негіздеу.
Қорытынды
Иммунитет — вирустар, бактериялар және басқа да бөгде агенттерге қарсы тұра алатын организмнің қорғаныс жүйесі. Иммунитеттің екі типі бар: спецификалық және спецификалық емес. Спецификалық иммунитет белгілі бір қоздырғышқа аурудан кейін қалыптасса, спецификалық емес иммунитет кез келген зиянды агенттерге қарсы әмбебап қорғаныс қамтамасыз етеді. Екі тип те бірдей маңызды.
Иммунитеттің жағдайы өмір кезеңдеріне, күйзеліс деңгейіне, шаршауға, тамақтану сапасына және жиі сырқаттануға тәуелді өзгеруі мүмкін. Осындай жағдайда мамандар иммуномодуляторларды тағайындауы ықтимал: бір бөлігі нақты ауруды емдеуге бағытталса, енді бір бөлігі алдын алуға қолданылады.
Анықтама
Иммуномодуляторлар — иммундық жүйеге реттеуші әсер ететін табиғи немесе синтетикалық заттар.
Әсері бойынша
Иммуностимулдеуші және иммуносупрессивті болып бөлінеді.
Шығу тегі бойынша
6 топ: микробты, тимикалық, жұлын милы, цитокинді, нуклеин қышқылды және химиялық таза.
Иммуномодуляторлар кешенді терапияда антибиотиктермен, саңырауқұлақтарға, протозойларға және вирустарға қарсы препараттармен бірге қолданылуы мүмкін. Алайда қолданар алдында иммундық статустың деңгейі мен дәрежесін бағалап, препараттың қауіпсіздігі мен тиімділігін дәлелді түрде негіздеу қажет.
Пайдаланған әдебиеттер
- Б. К. Бегімқұлов. Генетика. Алматы, 2000. 156–159 б.
- Б. Т. Толысбаев, К. Б. Бияшев, Р. Ж. Мықтыбаева. Ветеринариялық санитарлық микробиология. Алматы, 2008. 197–200 б.
- А. Қ. Бұлашев. Иммунология. Астана, 1998. 49–53 б.
- Интернет-дереккөздер: www.google.kz, www.wikipedia.org.
- Б. Т. Толысбаев, К. Б. Бияшев. Микробиология және иммунология. Алматы, 2008. 218–221 б.
Бұл мәтін редакциялық өңдеуден өтті: орфография, пунктуация және терминдердің бірізділігі түзетілді.