Қазақша рефераттар

Қасқасу шатқалы флорасының шаруашылық маңызы

Флораны зерттеу: сақтау және тиімді пайдалану

Флораны зерттеу барысында өсімдік жабынын сақтаумен қатар, оны шаруашылықта тиімді пайдалану мәселелері де қарастырылады. Бұл заңды: зерттеушінің негізгі міндеттерінің бірі — өсімдік ресурстарының қазіргі жағдайын бағалау, қолдану мүмкіндіктерін айқындау және қорғау тәсілдерін ұсыну.

Қасқасу шатқалы флорасында шаруашылық маңызы бар құнды өсімдіктер кең таралған. Пайдалы өсімдіктер қатарына алма, пісте, таудаған, бадам, жерсабын, долана және басқа да түрлер кіреді.

Шаруашылық топтары бойынша сипаттама

Дәрілік өсімдіктер

Жабайы өсетін дәрілік өсімдіктер — адамзат өте ертеден пайдаланып келе жатқан табиғи ресурстардың бірі. Бұл топқа 43 өсімдік түрі жатады; олар халықтық және ғылыми медицинада кеңінен қолданылады. Мысал ретінде Ephedra intermedia, Hypericum perforatum, Plantago major, Achillea millefolium, Rosa gedtschenkoana, Rosa canina және басқа да түрлерді атауға болады (Павлов, 1947; Ильин, 1948; Синицин, 1982; Кукенов, 1988).

Маңызды ескерту: көптеген емдік өсімдіктер жүйелі түрде пайдаланылмайды, ал кейбірі әртүрлі факторлардың әсерінен сиреп, жойылу қаупіне ұшырап отыр.

  • Жойылу қаупі бар мысалдар: Ephedra equisetina, Ungernia severtzovii, Polygonum aviculare.
  • Қоры бола тұра аз дайындалатын түрлер: Urtica dioica, Peganum harmala, Rheum maximowiczii.

Мал азықтық өсімдіктер

Қазіргі кезде Қасқасу шатқалының етек бөлігінде ауыл шаруашылық дақылдары (бидай, мақсары, жоңышқа) егіледі, ал таудың ортаңғы және жоғарғы белдеулері шөп шабу және жайылым ретінде пайдаланылады. Құнды шаруашылық өсімдіктердің елеулі бөлігі мал азықтық топқа жатады (30 түр).

Астық тұқымдастар (мысалдар)

Dactylis glomerata, Poa pratensis, Festuca gigantea, Festuca valesiaca, Bromus oxyodon, Bromus danthoniae, Hordeum bulbosum, Hordeum leporinum, Cynodon dactylon, Melica altissima, Stipa hohenackeriana, Stipa caucasica және т.б.

Бұршақ тұқымдастар (мысалдар)

Onobrychis arenaria, Onobrychis grandis, Medicago meyeri, Medicago tianschanica, Medicago lupulina, Trifolium repens, Trifolium pratense, Melilotus officinalis, Melilotus albus.

Қияқөлеңдерден Carex songorica және Carex turkestanica малға азықтық құндылығымен ерекшеленеді. Төменгі белдеуде алабұта тұқымдастарынан Kochia prostrata, Chenopodium botrys, Chenopodium foliosum сияқты жайылымдық түрлер жиі кездеседі.

Күрделігүлділерден жусанның Artemisia annua, Artemisia absinthium, Artemisia vulgaris түрлері адыр белдеуінде доминант ретінде маңызды рөл атқарады және кеш күз бен қысқы азықтың негізін құрайды.

Омарталық өсімдіктер

Зерттелген аумақта омарталық қасиеті бар 19-дан аса өсімдік түрі анықталған. М.М. Глуховтың (1955) дерегінше, тәулік бойы температураның тез ауытқуына байланысты тау бөктеріндегі өсімдіктердің бал жинау әлеуеті жоғары болады. Бұл тұрғыдан Қасқасу шатқалы омарта шаруашылығына қолайлы өңірлердің қатарына жатады.

Кездесетін омарталық өсімдіктерге мысалдар

Crataegus pontica, Spiraea hypericifolia, Malus sieversii, Rosa beggeriana, Rosa maracandica, Rosa canina, Amygdalus spinosissima, Amygdalus petunnikpvii, Salvia deserta, Salvia sclarea, Salvia vilgata, Ziziphora pedicellata, Melissa officinalis, Origanum tyttanthum, Mentha asiatica, Prangos pabularia, Ferula ugamica, Ferula tenuisecta, Eremurus regelii, Eremurus robustus және т.б.

Қорытындысында, шатқал өсімдіктері әлі де аз пайдаланылғанымен, ара шаруашылығын дамытуда әлеуеті жоғары.

Бояғыш өсімдіктер

Қасқасу шатқалында бояғыш өсімдіктердің 14 түрі өседі. Олардың ішінде бояғыштық қасиеті жоғары түрлер ретінде Geranium collinum, Delphinium semibarbatum, Alcea nudiflora, Berberis oblonga ерекше аталады.

Тағамдық өсімдіктер

Шатқалда тағамдық мақсатта қолдануға болатын 24 түр кездеседі. Әсіресе Crataegus pontica, Prunus sogdiana, Malus sieversii, Rheum wittrockii, Celtis caucasica түрлерінің маңызы жоғары (Калмыков, 1973).

Техникалық өсімдіктер

Зерттелген аумақта техникалық өсімдіктердің 23 түрі өседі. Олардың ішінде Allochrusa gypsophiloides, Linum corymbulosum, Linum olgae, Juniperus seravschanica түрлерін атап өткен жөн.

Басқа шаруашылық-бағалы топтар (шайыр/смола алынатын және т.б.) түр саны бойынша салыстырмалы түрде аз кездеседі.

Жалпы түйін

Қасқасу шатқалы флорасының құрамында шаруашылық маңызы бар құнды өсімдіктердің көп екені анықталды. Олардың ішінде жем-шөптік пен тағамдық түрлер кеңірек пайдаланылғанымен, дәрілік өсімдіктер ішінара ғана қолданылады. Ал витаминдік, бояғыш, сәндік, эфир-май алынатын және омарталық өсімдіктердің бір бөлігі іс жүзінде мүлде игерілмей отыр.

Қорытынды

Қасқасу шатқалы флорасын зерттеу нәтижесінде 85 тұқымдасқа және 369 туысқа бірігетін 703 өсімдік түрі анықталды. Шатқал аумағынан гербарий жиналып, өсімдіктерге таксономиялық талдау жүргізілді. Ірі тұқымдастар ретінде Asteraceae, Poaceae, Brassicaceae және басқалары, ал ірі туыстардан Astragalus, Dracocephalum, Cousinia, Allium ерекшеленетіні көрсетілді.

Систематикалық топтар

  • Папоротник тәрізділер
  • Қырықбуын тәрізділер
  • Жалаңаш тұқымдылар
  • Жабық тұқымдылар

Тіршілік формалары

  • Ағаш
  • Бұта
  • Жартылай бұта
  • Шөптесін өсімдіктер

Ғылыми жаңашылдығы

Қасқасу шатқалы флорасына алғаш рет кешенді зерттеу жұмыстары жүргізілді. Алынған деректер ғылыми құндылыққа ие және мектептерде, сондай-ақ жоғары оқу орындарында оқу-әдістемелік материал ретінде пайдалануға болады.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. 1. Н.К. Аралбаев, Г.М. Кудабаева. Государственный кадастр растений Южно-Казахстанской области. Книга первая. Алматы, 2002. 314 с.
  2. 2. Байынкол Қалиұлы. Өсімдік атаулары. Орысша-қазақша сөздік. Алматы: Ана тілі, 1993.
  3. 3. Адылов Т.А. Род Artemisia. Определитель растений Средней Азии, т. 10. Ташкент. С. 536–588.
  4. 4. Алехин В.В. География растений. М.: Сов. книга, 1938. 104 с.
  5. 5. Алисов Б.П. Климат СССР. М.: Изд-во МГУ, 1956. 127 с.
  6. 6. Байтенов М.С. Высокогорная флора Северного Тянь-Шаня. Алма-Ата: Наука, 1985. 207 с.
  7. 7. Байтулин И.О. Растительные ресурсы Казахстана и перспективы их рационального использования. Проблемы рационального использования лекарственно-технических растений Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1986. С. 5–12.
  8. 8. Байтулин И.О. Состояние и перспективы охраны растений Казахстана. Охрана редких видов растений и растительности Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1987. С. 3–79.
  9. 9. Быков Б.А. Растительные группировки Бостандыкского района. Природа и хозяйственные условия горной части Бостандыка. Алма-Ата: Наука, 1956. С. 38–45.
  10. 10. Верник Р.С. Эфемеровая растительность предгорных равнин Западного Тянь-Шаня. Вопросы ботаники, вып. 3. Л.: Изд-во АН СССР, 1960. С. 42–54.
  11. 11. Дурасов А.М., Тазабеков Т.Т. Почвы Казахстана. Алматы: Кайнар, 1981. 126 с.
  12. 12. Иллюстрированный определитель растений Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1969–1972. Т. 1 (640 с.), т. 2 (572 с.).
  13. 13. Ильин М.М. Общие вопросы изучения сырьевых растений. Методика полевых исследований сырьевых растений. М.; Л.: Изд. АН СССР, 1948. С. 7–24.
  14. 14. Калмыков С.С. Дикорастущие плодовые Западного Тянь-Шаня и хозяйственное освоение их. Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1973. С. 15–80.
  15. 15. Камелин Р.В. Флорогенетический анализ естественной флоры горной Средней Азии. Л.: Наука, 1973. 356 с.
  16. 16. Камелин Р.В. Флора Сырдарьинского Каратау. Л.: Наука, 1990. 145 с.
  17. 17. Кармышева Н.Х. Флора и растительность западных отрогов Таласского Алатау. Алма-Ата: Наука, 1982. 160 с.
  18. 18. Кармышева Н.Х. Флора и растительность заповедника Аксу-Джабаглы. Алма-Ата: Наука, 1973. 173 с.
  19. 19. Кнорринг О.Э., Минквиц З.А. Растительность Чимкентского уезда Сыр-Дарьинской обл. Спб., 1910. С. 1–132.
  20. 20. Кнорринг О.Э., Минквиц З.А. Растительность Аулие-Атинского уезда Сыр-Дарьинской области. Труды почв.-ботан. экспедиции. Спб., 1912. С. 113–187.
  21. 21. Коровин Е.П. Растительность Средней Азии и Южного Казахстана. М.; Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1934. 473 с.
  22. 22. Коровин Е.П. Растительность Средней Азии и Южного Каз-на. Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1962. Т. 2. 549 с.
  23. 23. Красная книга Казахской ССР. Т. 2. Алма-Ата: Наука, 1981. 263 с.
  24. 24. Кукенов М.К. Рациональное использование ресурсов лекарственных растений Казахстана. Изучение лекарственных растений Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1988. С. 15–29.
  25. 25. Культиасов И.М. Особенности экологии высокогорных растений Западного Тянь-Шаня. М.: Изд-во АН СССР, 1955. С. 29–47.
  26. 26. Мырзакулов П.М., Байтенов М.С. К охране эндемичных растений хребта Каратау. Охрана природы и природопользование в Казахстане. Целиноград, 1976. С. 244–246.
  27. 27. Определитель растений Средней Азии. Ташкент: Фан, 1968–1993. Тт. 1–10.
  28. 28. Очерки по физической географии Казахстана. Алма-Ата: АН КазССР, 1952. 512 с.
  29. 29. Павлов Н.В. Растительные ресурсы Южного Казахстана. М.: Изд-во АН СССР, 1947. 199 с.
  30. 30. Павлов Н.В. Ботаническая география СССР. Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1948. С. 226–280.
  31. 31. Павлов В.Н. Новые и редкие виды из Западного Тянь-Шаня. Новости систематики высших растений, т. 6, 1970. С. 276–283.
  32. 32. Павлов В.Н. Эндемизм флоры Западного Тянь-Шаня. Ботанический журнал, 1970, т. 55, №9. С. 24–29.
  33. 33. Павлов В.Н. Ботанико-географическое районирование Западного Тянь-Шаня. Бюллетень МОИП. Отд. биол., 1972, т. 77, вып. 6. С. 37–41.
  34. 34. Павлов В.Н. Основные черты растительного покрова Западного Тянь-Шаня. Л.: Изд-во АН СССР, 1972. С. 97–99.
  35. 35. Павлов В.Н. Особенности флоры Западного Тянь-Шаня. Проблемы ботаники, т. 12. Л.: Наука, 1974. С. 112–117.
  36. 36. Павлов В.Н. Растительные ресурсы Западного Тянь-Шаня. Флора и растительные ресурсы Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1975. С. 57–62.
  37. 37. Павлов В.Н. Растительный покров Западного Тянь-Шаня. М.: Изд-во МГУ, 1980. 248 с.
  38. 38. Попов М.Г. Филогения, флорогенетика, флорография, систематика. Киев: Наукова думка, 1983. 477 с.
  39. 39. Серебряков И.Г. Жизненные формы высших растений и их изучение. Полевая ботаника. М.: Наука, 1964. С. 146–205.
  40. 40. Тахтаджян А.Л. Флористические области Земли. Л.: Наука, 1978. 247 с.
  41. 41. Тахтаджян А.Л. Система магнолиофитов. Л.: Наука, 1987. 439 с.
  42. 42. Терехов В.И. Эндемичные и редкие растения флоры Чимкентской области. Охрана растительного мира Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1979. С. 106–109.
  43. 43. Толмачев А.И. Введение в географию растений. Л.: Изд-во ЛГУ, 1974. 244 с.
  44. 44. Федченко Б.А. Флора Западного Тянь-Шаня. Труды ботанического сада, 1941–1961. Т. 31. С. 23–24.
  45. 45. Флора Казахстана. Алма-Ата: Наука, 1956–1966. Тт. 1–9.