Организмнің әрекеттік қалпы туралы қазақша реферат
Организмнің әрекеттік қалпы
Физиология мен психология ғылымдары организмнің әрекеттік қалпы туралы ұғымды кеңінен қолданады. Себебі адамның түрлі іс-әрекет саласындағы еңбегінің нәтижелілігі, тәлім-тәрбиесінің сапасы, денсаулығы және көңіл күйі көбіне оның әрекеттік қалпына тәуелді.
Әдетте әрекеттік қалып орталық жүйке жүйесінің фондық белсенділігі арқылы айқындалады. И.П. Павловтың көзқарасы бойынша, мұны үлкен ми сыңарлары қыртысының тонусы немесе оның қозғыштық қасиеті сипаттайды.
Фондық белсенділіктің физиологиялық белгілері
Организмдегі орталық жүйке жүйесінің фондық белсенділігі бірнеше деңгейдегі көрсеткіштер арқылы байқалады. Оларға жүрек соғу жиілігі, қан қысымы, тыныс алудың жиілігі мен тереңдігі, сондай-ақ ЭЭГ (электроэнцефалограмма) өзгерістері жатады. Бұл деректер физиологиялық қана емес, мінез-құлықтық және психологиялық қырлармен де байланысты.
Жүрек-тамыр жүйесі
Жүрек соғу жиілігі мен қан қысымы организмнің жалпы белсенділік деңгейін және әсерленістің қарқындылығын көрсетеді.
Тыныс алу
Тыныс алудың жиілігі мен тереңдігі жүйкелік қозудың және функционалдық дайындықтың өзгерістеріне сезімтал келеді.
ЭЭГ көрсеткіштері
Мидың электр белсенділігі әсерленістің деңгейін, ырғақтардың сипатын және жиілік спектрін бейнелейді.
Әрекеттік қалыптың психофизиологиялық сипаты
Әрекеттік қалып — өзіндік заңдылығы бар психофизиологиялық құбылыс. Ол организмнің түрлі қызметтерін бір мақсатқа жұмылдыратын ерекше әрекеттік жүйелердің құрылымдық негізін құрайды.
Әрекеттік қалыпты анықтайтын негізгі топтар
Адамның әрекеттік қалпы көбіне физиологиялық әсерленістің үш ірі көрсеткіші арқылы бағаланады:
Қозғалтқыш көрсеткіштер
- Іс-қимыл белсенділігі
- Белгілі бір уақыт ішіндегі қарқын мен сапа
- Бұлшықеттердің фондық тонусы
Вегетативтік көрсеткіштер
- Тыныс алу өлшемдері
- Жүрек-тамыр жүйесінің функционалдық өлшемдері
- Тері-гальваникалық рефлекс
Электроэнцефалографиялық көрсеткіштер
- Альфа-ырғақтың сипаты
- Электр белсенділігінің жиілік спектрі
Қолданылуы: мінез-құлықтан ұйқыға дейін
Аталған көрсеткіштер арқылы организмнің әрекеттік қалпын ғана емес, сондай-ақ ырықсыз сезімдік жауаптарды, бағдарлау-зерттеу іс-әрекетін және сергектік–ұйқы оралымын анықтауға болады.
Сергектік–ұйқы оралымы
Сергектік–ұйқы оралымының негізінде гомеостаздық механизмдер жатады. Әрекеттік қалып ұйқы мен сергектік күйлерінің алмасуы және кезектесуі арқылы жүзеге асып, организмнің ішкі тұрақтылығын сақтауға қызмет етеді.