Туу мөлшемдері адамға
Кез келген ғылымның құндылығы — болашақты болжай алу қабілетімен өлшенеді. Демография — халық санының өзгерісін зерттеп, соның негізінде болжам жасайтын ғылым.
Демографиялық болжамның уақыт көкжиегі
Болжам әдетте қысқа мерзімді, орта мерзімді және ұзақ мерзімді болып бөлінеді. Демография салыстырмалы түрде нақты болжамды шамамен 25–30 жыл бұрын да бере алады.
Осы уақыт аралығында алдыңғы буын — аға ұрпақ — өкінішке қарай, біртіндеп азаяды. Демографиялық болжамның артықшылығы да осында: ол 20–15–10–5 жыл көкжиекте жасалатын саяси, әлеуметтік, экономикалық және экологиялық болжамдарға қарағанда көбіне дәлірек әрі тұрақтырақ негізге сүйенеді.
Келешектегі кему және оның ішкі заңдылығы
Өткен шақтағы жоғары өсіммен салыстырғанда, келешекте халық санының кемуі ұзаққа созылуы мүмкін. Бұл құбылыстың өз механизмі және белгілі бір заңдылығы бар: бала туу деңгейі қарапайым орын алмастырудан (шартты түрде 1–2 бала) да төмендеген жағдайда, халықтың қартаюы күшейіп, табиғи кему үдерісі тереңдейді.
ХХ ғасыр: адам санының жедел өсу дәуірі
Егер екінші мыңжылдық Жер шарының барлық түкпіріне халықтардың қоныстануымен ерекшеленсе, соңғы ХХ ғасыр адамзат санының өте жылдам өсуімен сипатталды. Әлем халқы қысқа кезең ішінде бірнеше есе артты.
Сонымен қатар, абсолютті тығыздық жағдайында болатын баяу депопуляцияны еңсеру қажеттігі күшейеді. Уақыт өте келе халықтардың көпшілігі біртіндеп төмен туу деңгейіне (1–2 бала) көшеді — бұл демографиялық мінез-құлықтың ғаламдық өзгерісін білдіреді.
Бұл ойлар 1999 жылдың қазан айында адам санының 6 млрд-қа жетуіне байланысты «Almaty Times» газетінде алғаш рет көтерілген болатын.
Аймақтар бойынша демографиялық толқындар
Әлемдік демографиялық өзгерістер әр халыққа әрқалай әсер етті. Алдымен бұл үдеріс славян тілді халықтарды, әсіресе орыстарды көбірек шарпыды. Кейін түркі тілдес халықтарда, соның ішінде ең әуелі Осман түріктерінде, өсім жаңа қарқынмен байқалды. Одан кейін қазақтар, әрі қарай Орталық Азия халықтары салыстырмалы түрде жылдам өсім кезеңін бастан кешті.
Авторлық пайым бойынша, ұзақ перспективада православиелік және түркітілдес этностардың демографиялық салмағы белгілі бір уақыттан кейін салыстырмаланып, тепе-теңдікке жақындауы ықтимал. Бұл кереғарлықта халық дамуының терең заңдылықтары жатыр деген тұжырым жасалады.
Орталық Азия (Түркістан) — біртұтас этномәдени кеңістік
Орталық Азия немесе Түркістан территориясы шамамен 6 млн км² болатын, өзара тығыз байланысқан этномәдени аймақ ретінде сипатталады. Шығыс және оңтүстік бөліктерін қоса есептегенде, халық саны 75 млн адамға дейін жетуі мүмкін деген бағалау беріледі.
Орталық Азия халықтарына өзбек, қазақ, тәжік, қырғыз, қарақалпақ және басқа да түркі және өңірлік этностар жатады.
Қазақ халқы: 2030 жылға дейінгі болжам (1979–2030)
Төмендегі деректер қазақ халқы санының кезең-кезеңімен өсу траекториясын көрсетеді (санақ және болжамдық бағалаулар):
| Жыл | Түрі | Халық саны (мың адам) |
|---|---|---|
| 1979 | Санақ | 5 289 |
| 1989 | Санақ | 6 497 |
| 1999 | Санақ | 7 985 |
| 2005 | Санақ | 8 650 |
| 2010 | Қысқа мерзімді болжам | 9 300 |
| 2020 | Орта мерзімді болжам | 10 700 |
| 2030 | Ұзақ мерзімді болжам | 12 000 |
Негізгі түйін
Осы динамика сақталған жағдайда, қазақтардың үлесі шамамен 70%-ға дейін жетуі мүмкін деген пікір айтылады. Демографиядағы «күміс кезеңге» ықпал етіп отырған факторлар ретінде оралмандар және ішкі табиғи өсім атап көрсетіледі.
Елдер бойынша көрсеткіштер (берілген деректер негізінде)
Төмендегі кесте мәтінде келтірілген салыстырмалы көрсеткіштерді жинақтайды. Кейбір жолдар бастапқы деректе әркелкі берілгендіктен, атаулар мен бағандар редакциялық тұрғыда біріздендірілді, бірақ мәндер бастапқы тізімге сай сақталды.
| Мемлекет | Жан саны (2001), млн | Жан саны (2025), млн | Жан саны (2050), млн | Туу | Өлім | Табиғи өсім | 2001–2005 өсім болжамы, % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Қазақстан | 14,8 | 14,7 | 14 | 15 | 10 | 0,5 | -5 |
| Өзбекстан | 25,1 | 34,1 | 44,4 | 22 | 5 | 1,7 | 61 |
| Ресей | 44,4 | 136,9 | 127,7 | 9 | 15 | -0,7 | -12 |
| Қытай | 1,273 | 1,431 | 1,396 | 15 | 6 | 0,9 | 8 |
| Үндістан | 1,033 | 1,363 | 1,628 | 26 | 9 | 1,7 | 58 |
| Германия | 82,2 | 80 | 70,3 | 9 | 10 | -0,1 | -14 |
| АҚШ | 60 | 64,1 | 64,2 | 12 | 11 | 0,1 | 7 |
| Моңғолия | 284,5 | 346 | 413,3 | 15 | 9 | 0,6 | 45 |
| Сауд Арабиясы | 21,1 | 40,9 | 60,3 | 35 | 6 | 2,9 | 185 |
| Түркия | 66,3 | 85,2 | 97,2 | 22 | 7 | 1,5 | 47 |
| Ауғанстан | 26,8 | 45,9 | 67,2 | 43 | 19 | 2,4 | 151 |
| Пәкістан | 145 | 251,9 | 345,4 | 39 | 11 | 2,8 | 138 |
| Иран | 66,1 | 88,4 | 100,2 | 18 | 6 | 1,2 | 52 |
| Канада | 31 | 36 | 36,5 | 11 | 8 | 0,3 | 18 |
| Австралия | 19,4 | 3,2 | 25 | 13 | 7 | 0,6 | 29 |
Ескерту
Кестедегі кейбір көрсеткіштер бастапқы мәтінде дәлсіздікпен немесе әртүрлі өлшем бірліктерімен берілген болуы мүмкін. Бұл материал ғылыми дереккөз ретінде емес, мәтіндегі идеялар мен салыстыруларды көрнекі көрсету мақсатында редакцияланды.