Себеп КСРО - ның құлауына байланысты бұрынғы одақтас республикалардың өзара экономикалық байланыстарының үзілуі және жаңадан егеменді мемлекеттердің құрылуы
Нарықтық өндірістің циклдік табиғаты
Қазіргі нарықтық өндіріс бірқалыпты әрі үзіліссіз болмайтынымен сипатталады: экономикалық өсім мен салыстырмалы тұрақтылық кезеңдері құлдыраумен алмасып отырады. Экономикалық дағдарыс — өндіріс көлемінің кенет төмендеуі. Мұндай төмендеудің алғышарттарының бірі ретінде экономикадағы қорланудың бұзылуы (деструкциясы) аталады; ол түптеп келгенде өндіріс пен тұтыну арасындағы негізгі пропорцияларды шайқалтады.
Маркетингтік зерттеулердің кең қолданылуына қарамастан, фирмалар мен корпорациялар өндірістік және коммерциялық қызметтің барлық салдарын дәл есептеп, толық болжай бермейді.
Дағдарыстың пайда болу тетіктері
1) Тауар–ақша қайшылығы және айырбас үзілісі
Ақша айналым құралы ретінде қолданылғанда айырбас процесі Т–А–Т тізбегінен екі қарама-қарсы актіге бөлінеді: сату (Т–А) және сатып алу (А–Т). Тауарды сату сол сәтте міндетті түрде басқа тауарды сатып алуды білдірмейді: сатып алу кейінге қалуы, басқа жерде жүзеге асуы немесе мүлде болмауы мүмкін (ақша жинақтау құралына айналады).
Тізбекті әсер мысалы: егер мата өндіруші келесі партияны сатып алуды кейінге қалдырса, тоқыма өндіруші мақта өндірушімен есептесе алмайды; ол өз кезегінде комбайн жеткізушілермен, ал олар машина жасаушылармен есеп айырыса алмайды. Мұндай үзілістер төлемеушілік тізбегінің пайда болуына жағдай жасап, соңында өндіріс құлдырауына әкелуі мүмкін.
2) Баға тербелісі және сұраным–ұсыным диспропорциясы
Тауар нарықтарында және бағалы қағаздар сегменттерінде бағалардың үздіксіз құбылуы сұраным мен ұсыным арасындағы диспропорцияның тұрақты түрде пайда болуын көрсетеді. Егер мұндай диспропорциялар ұзаққа созылса, өндіріс пен тұтыну салаларында да ұсыныс масштабының сұранымға бейімделуі күрделеніп, теңгерім бұзылады.
3) Капиталдың артық қорлануы және «артық өндіру»
Өндірістің ұлғаюы төлем қабілетті сұраныммен салыстырғанда шамадан тыс болған жағдайда капиталдың артық қорлануы туындайды. Сол себепті экономикалық дағдарыстар жиі түрде артық өндіру дағдарысы деп аталады.
Дағдарыстардың тарихи динамикасы
XIX ғасыр
1825 жылдан бастап дағдарыстар шамамен әр 8–11 жыл сайын қайталанып отырды:
- 1825
- 1836
- 1847
- 1857
- 1866
- 1873
- 1882
- 1891
XX ғасыр
XX ғасырда дағдарыстар арасындағы мерзім 8 жылдан 3–4 жылға дейін қысқара бастады:
- 1900
- 1907
- 1917
- 1921
- 1929–33
- 1937–38
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ерекшеліктер
- Дағдарыстар жиілеп, бірақ салыстырмалы түрде аса тереңдей бермейтін болды.
- Дағдарыс орталығы Еуропадан Америка континентіне, әсіресе АҚШ-қа, ауыса бастады.
- Көп жағдайда бір елде басталған дағдарыс өз орбитасына басқа елдерді жылдам тартып әкететін сипат алды.
XX ғасырдың екінші жартысында әлемдік масштабтағы артық өндіру дағдарысы салыстырмалы түрде сирек байқалды: 1958, 1974, 1980. XIX ғасырда мұндай дағдарыстар бұдан әлдеқайда жиі болған.
Артық өндіру дағдарысының екі қызметі
Бұзушы қызмет
Дағдарыс өндіріс пен тұтыну арасындағы қалыптасқан диспропорцияларды «жарып өтеді»: сұранымға сай келмейтін өндірістік құрылымдар мен көлемдер қысымға ұшырайды.
Сауықтырушы қызмет
Бағаның төмендеуі өндірісті пайдасыз етеді, кәдімгі пайда нормасын қамтамасыз етпейді. Нәтижесінде кәсіпорындар өндірістік қорларды жаңартуға, аз шығынмен жоғары тиімділік беретін технологиялар мен өнімдерге көшуге мәжбүр болады.
Бәсекелестік күрес, әсіресе техникадағы шешуші өзгерістер кезеңінде, ескі еңбек құралдарын олардың табиғи тозуын күтпей-ақ жаңасымен ауыстыруды талап етеді. Дағдарыс — кәсіпорын деңгейіндегі ірі жабдықтарды кең қоғамдық масштабта мерзімінен бұрын жаңартуға итермелейтін фактор. Капиталдың жаңару мерзімі көбіне келесі дағдарыстың материалдық негіздерінің бірі ретінде қарастырылады.
ТМД кеңістігіндегі 1990-жылдар: «өндірісі жетпеген» дағдарыс
ТМД елдерінде 1990-жылдары экономикалық дағдарыстың жаңа типі байқалды: өндірісі жетпеген дағдарыс. Оның негізгі себебі — КСРО-ның құлауына байланысты бұрынғы одақтас республикалар арасындағы шаруашылық байланыстардың үзілуі және тәуелсіз мемлекеттердің қалыптасуы.
Статистикалық деректер бұл дағдарыстың алғышарттары КСРО ыдырауынан әлдеқайда бұрын, нақтырақ айтсақ, 1970-жылдары қалыптаса бастағанын көрсетеді. Сол кезеңнің өзінде жанар-жағармай және шикізат салаларында өндіріс құлдырай бастады: көмір мен мұнай өндіру қысқарды, темір кені өндірісі төмендеді, шойын мен болат балқыту азайды.
Ұдайы өндіріс тығырығының белгілері
- Ауыл шаруашылығында ұзақ уақыт бойы өндіріс көлемінің мардымсыз өзгеруі.
- Соңғы 20 жылда астық, картоп, көкөніс және басқа өнімдер өндірісінің айтарлықтай өспеуі.
- Тұрғындар санының шамамен 20%-ға артуы жағдайында ұсыныстың баяу ұлғаюы.
- Әскери шығындардың жоғары болуы және халықтың ақшалай табысының едәуір өсуі.
Мемлекеттік саясат: құлдырауда ынталандыру, өрлеуде тізгіндеу
Құлдырау фазасы: іскерлік белсенділікті ынталандыру
Салықтық-бюджеттік саясат
- Салық мөлшерлемелерін төмендету
- Жаңа инвестицияларға салықтық жеңілдіктер беру
- Тездетілген өтелім (амортизация) саясатын қолдану
Кредиттік-қаржылық саясат
- Кредиттік экспансия жүргізу (қосымша кредиттер арқылы экономиканы жандандыру)
- «Арзан ақша» саясаты: пайыздық мөлшерлемені төмендету
- Банктердің кредиттік ресурстарын ұлғайту, капитал салымдарын көбейту
- Нәтижесі: іскерлік белсенділіктің күшеюі, жұмыссыздықтың төмендеуі
Өрлеу кезеңі: экономиканың «қызып кетуін» болдырмау
Экономикалық жағдай жақсарған кезде мемлекет экономиканың шамадан тыс қызуын және соның салдарынан туындайтын ауыр теңгерімсіздіктерді болдырмау үшін тізгіндеу саясатын қолданады. Бұл құлдырау кезіндегі шараларға қарама-қарсы бағыттағы қадамдарды қамтиды.
Салықтық-бюджеттік тізгіндеу
- Салық мөлшерлемелерін көтеру
- Мемлекеттік шығындарды қысқарту
- Өтелім (амортизация) саясатына шектеулер енгізу
Кредиттік-қаржылық тізгіндеу
- Кредиттік шектеу элементтерін күшейту
- Пайыздық мөлшерлемелерді көтеру
- Банктердің кредиттік ресурстарын қысқарту
- «Қымбат ақша» саясатын жүргізу