Күшліктің қарақытай гурханды паналауы және айтқан сылтауы
Б. Әбілдаұлы — облыс әкімінің штаттан тыс кеңесшісі
И. Жеменей — филология ғылымдарының кандидаты, ТарМУ ғылыми-зерттеу орталығының жетекші маманы
Облыс әкімі С. Ә. Үмбетовтің тапсырмасымен Иран Ислам Республикасына жасалған сапар барысында Тараз тарихына қатысты алып қайтқан құнды дүниелердің бірі — атақты парсы тарихшысы Рашид ад-дин Фазлулла Хамаданидың «Жами ат-Тауарих» атты көлемді еңбегінің ксерокөшірмесі болды.
Бұл еңбекті Шыңғыс хан әулетінен шыққан, Иранды билеген Сұлтан Махмұд Ғазан ханның дәрігері әрі уәзірі Қожа Рашид ад-дин Фазлулла Хамадани ханның тапсырмасымен жазған. Қазақ аңыздарында Қазан хан деп аталатын бұл билеуші өз сарайында сақталған қолжазбалар мен «құйма құлақ» қарттардың әңгімелеріне сүйене отырып, моңғолдармен қатар түріктердің тарихын қағазға түсіруді өтінген екен.
«Жами ат-Тауарих»: түркі әлемі мен Талас өңіріне қатысты деректер
Үш томдық бұл еңбекте қазақ халқының құрамындағы қаңлы, қоңырат, найман, жалайыр және өзге де тайпалар жөнінде едәуір мәлімет бар. Түркі тайпалары қоныстанған алқаптарды сипаттайтын тарауларда Талас өңірі туралы да бірнеше жерде сөз болады. Сонымен бірге Шаш (Ташкент) пен Сайрам қалаларының түркі кенттері екені атап көрсетіледі.
Бұл тарауларда тарихи ақиқат пен аңыз-әңгіме астасып жатады. Сол кезеңдегі қазақ даласы авторда Дешті Қыпшақ, яғни Қыпшақ даласы ретінде беріледі. Еңбекте түркілер деп аталған қазіргі қазақ, өзбек, қырғыз, түрікмен, түрік, татар, әзірбайжан, башқұрт сияқты халықтардың ата-тегі бір екені де баяндалады.
Неге бұл еңбек елеусіз қалды?
Өкінішке қарай, Қазақстан тарихына қатысты дерегі мол осы еңбек туралы кешегі кеңестік кезеңде шыққан «Қазақ совет энциклопедиясында» да, тіпті екі жыл бұрын жарық көрген «Түркістан энциклопедиясында» да бір ауыз сөз жазылмай қалған.
Рашид ад-дин өз еңбегінде моңғол дәуіріне қатысты бірнеше дереккөзді пайдаланғаны аңғарылады: моңғолша жазылған «Алтын дәптер», араб тарихшысы Ибн әл-Әсірдің шежіресі, Жүзжанидің 1260 жылы Үндістанда парсыша жазған «Насыр кестесі», сондай-ақ Түркістан мен Моңғолияны жақсы білген Жувейнидің 1260 жылы парсыша жазған «Жаһангушай» атты еңбегі.
«Жами ат-Тауарих» (қазақша айтқанда, «Жалпы тарих») Адам атадан Ғазан ханға дейінгі оқиғаларды қамтиды. Онда пайғамбарлар, халифалар, оғыздар, қытайлар, үнділер, израильдіктер және еуропалықтар тарихы да сөз болады. Алайда үш томдықтың екінші томының кейбір тараулары ғана сақталып, үшінші томы түгелге жуық жоғалып кеткен.
Түркі, оның ішінде Қазақстан тарихына қатысты материалдың бәріне бірдей шолу жасау мүмкін болмағандықтан, бұл жерде біз еңбектен тек Тараз тарихына тікелей қатысы бар тұстарын ғана іріктеп пайдаланамыз.
Таразға қатысты үзінді: Күшліктің гурханды паналауы және Қарақытай билігінің күйреуі
Рашид ад-диннің «Жами ат-Тауарих» еңбегінен (460–464-беттер) ықшамдап берілді.
Күшлік хан Шыңғыс ханнан қашып жүріп, гурханды паналады. Гурхан бүкіл Түркістан мен Мауараннахрға билігі жүрген, қалың қолы бар ұлы патша еді. Сұлтан Мұхаммед Хорезм шахтың аталары гурханға жыл сайын отыз мың алтын динар төлеуді міндетіне алған болатын, өйткені гурхан моңғол, найман және өзге беделді тайпалар алдында тұра алатын берік тосқауыл саналған.
Гурхан Күшлікті құрметтеп, ақыры оған қызын ұзатты. Уақыт өте Сұлтан Мұхаммед қуаттанып, Гүр, Ғәзне, Хорасан, Ирақ елдерін бағындырып, Түркістанның бір бөлігін алған соң гурханға алым-салық төлеуден бас тартты. Ол әскер жинап, Мауараннахрды азат ету мақсатымен Бұхараға жорық жасап, аймақ әмірлеріне хат жолдап, тарту-таралғы үлестірді. Самарқанд билеушісі сұлтан Осман да одаққа келді.
Осы тұста Күшлік гурханның әлсірегенін байқап, өз мақсатын іске асыруға кірісті. Ол гурханнан: «Еміл, Қиялық және Бесбалық маңында сергелдең болып жүрген тайпаларым мен әскерімді жинап келейін, сосын сіздің жауларыңызға қарсы көмек берейін», — деп рұқсат сұрады. Аңқау гурхан сеніп, рұқсат берді.
Күшліктің атағы Түркістанға жайылған соң, Шыңғыс хан әскерлерінің қылышынан аман қалған руластары мен жауынгерлері оның айналасына жинала бастады. Қосыны көбейіп, ол гурханның қалалары мен аймақтарына шапқыншылық жасаумен болды. Гурхан қартайып, қажетті дайындықты толық жасай алмады.
Сұлтан Мұхаммед гурханға қарай бет алғанын естіген Күшлік одан әрі өрши түсті. Екі жақ келісім бойынша гурханды екі бағыттан қыспаққа алмақ болды. Күшлік алдымен қозғалды да, гурхан әскерлері алыс жерде жүрген тұста Баласағұн маңында тұтқиыл соққы берді. Бірақ гурхан жақын маңдағы әскермен қарсы шығып, шайқаста Күшлікті күйрей жеңді.
Кейін Сұлтан Мұхаммед пен сұлтан Осман Самарқандтан гурханға қарай бет алды. Тараз уәлаятына жеткенде гурханның қолбасшысы Тайангу ауыр қолмен қарсы шықты. Шайқаста Тайангу Сұлтан Мұхаммедтің қолына түсіп, гурхан әскері күйреді.
Гурханның әлсірегенін естіген Күшлік барлық күшін жинап, қайта жүріп кетті. Ол гурхан әскерлері шашыраңқы кезде басып қалып, ақырында Түркістан мемлекетін толықтай өзіне қаратты. Патшалық тақты иеленді. Гурхан екі жылдан кейін қайғыдан дүние салды. Осылайша қарақытайлардың үш ғасырдан аса жиған қазынасы, бақ-дәулеті мен билігі Күшліктің қолына өтті.
Тараз тоғысқан тағдырлар: Қарақытай, Найман, Хорезм және Моңғол дәуірі
Моңғолдардың Орта Азияға жорық жасауына найман Күшлік ханның әрекеттері, сондай-ақ Хорезм шахына бағынышты Отырар билеушісі қаңлы Қайыр ханның Шыңғыс хан елшілерін екі мәрте өлтіруі сылтау болғаны тарихтан белгілі.
XII ғасырдың соңы мен XIII ғасырдың басында тарих сахнасына шыққан ұлы жаулаушы Шыңғыс хан, қарақытайлар гурханы Чулуку, найман ханы Күшлік, хорезм шахы Сұлтан Мұхаммед және қарахандардың соңғы билеушілерінің бірі ретінде аталатын Арыстан Мұхаммед хан тағдырлары Таразда түйісті.
Қарақытайлар қазіргі түсініктегі қытай халқы емес: олар моңғол тектес, діни ұстанымы бойынша буддалық сипаттағы қауым болғаны айтылады. Қарақытайлар талқандалғаннан кейін олардың қалдықтары қарақалпақ пен қырғыз халықтарының құрамына сіңген деген дерек бар: қарақалпақ ішінде «қарақытай» аталатын тайпа кездеседі, ал қырғыздар құрамындағы қарақытайлар Талас өңірінде тұрады.
Күшлік туралы Рашид ад-диннің бағасы
Рашид ад-дин қарақытай гурханын аянышты кейіпте сипаттай отырып, Күшлікке қатысты жағымсыз пікір білдіреді. Еңбекте найман билеушілерінің айбынды, әскері мығым болғаны, салт-дәстүрі моңғолдарға ұқсас екені айтылады. «Күшлік» есімі «күшті, айбарлы патша» деген ұғым берсе, «Бұйрық» — «әмір беруші» мағынасында түсіндіріледі.
Сонымен бірге Күшліктің әуелде несториан бағытындағы христиандықты ұстанып, кейін гурханның қызына үйленген соң будда дінін қабылдағаны, ал мұсылман түркілерге жауыққаны туралы да дерек келтіріледі. Таразда мұсылмандарға қысым жасалғаны жөніндегі мәліметтер өзге тарихи деректерде де ұшырасады.
Айша бибі, Қарахан және Тараздың соңғы билеушісі
Тараз іргесіндегі Айша бибі кесенесін тұрғызған Қараханның есімі Мұхаммед екені сәулетші-ғалым Қ. Бәсенов бастаған зерттеулер барысында анықталғаны айтылады. Парсы-қытай деректерінде Тараздың соңғы билеушісі ретінде аталатын Арыстан Мұхаммед ханның Қашқарға барған соң 1210 немесе 1212 жылы өлтірілгені көрсетіледі. Бұл деректер Айша бибі қазасының да сол аласапыран кезеңге тұспа-тұс келгенін аңғартады.
Демек, Таразда бір дәуірдің түйіні кесіліп, билік те, тағдыр да күрт өзгерген сәттер болған. Осындай қақтығысқа толы кезеңді түсінуге Рашид ад-диннің еңбегі елеулі тірек бола алады.
Аударма мәселесі
Бұл кітапты қазақ тіліне толық аудару — келешектің еншісіндегі маңызды жұмыс. Ал қиын-қыстау кезеңді Жувейнидің «Жаһангушай» еңбегі де кеңінен суреттейді.
Тараздың «Гобалық» атануы және тарихи таңдаудың салмағы
Моңғол деректерінде Хорезм шахы Сұлтан Мұхаммедтің әскері саны жағынан Шыңғыс хан қолынан кем түспегені айтылады. Дегенмен Сұлтан Мұхаммедтің өз ұлы Жалаладдиннің қабілетін толық бағаламауы және Шыңғыс ханның барлау мақсатындағы шағын жасақтарына төтеп бере алмауы оның қолбасшылық деңгейін де танытады.
Шыңғыс ханның 200 мыңға жуық әскері 1218 жылдан 1219 жылға қараған қыста Алтайдан асып, Балқаш арқылы көктемде Орта Азияға жеткені мәлім. Әскердің бір бөлігін үлкен ұлы Жошы, екінші бөлігін Жебе ноян бастап, Жетісудан Шу өңіріне, одан әрі Талас алқабына келді.
Бұған дейін қарақытай, найман, хорезмдік шапқыншылықтарды бастан кешкен тараздықтар моңғол әскерін құтқарушыдай қабылдап, соғыспай-ақ берілгені айтылады. Шыңғыс хан Күшліктің діни қысымынан сабақ алып, әркім өз сеніміндегі құдайына еркін табынсын деген ұстанымды жариялағаны да осы ахуалды түсіндіреді.
Осы себептен Тараз қаласы Баласағұн сияқты «Гобалық», яғни «жақсы қала» атанған делінеді. Тағдыр таразысы теңселген шақта ата-бабаларымыздың таңдауы кейінгі ғасырлардағы билік құрылымына да ықпал етіп, Шыңғыс хан ұрпақтары хан көтерілгені белгілі.
Қазақ хандығының Шу мен Талас алқаптарында, дәлірек айтқанда Шу бойындағы Қозыбасыда 1456 жылы құрылғаны Дулат Мұхаммед Хайдар мырзаның «Тарих-и Рашиди» еңбегінде жазылған.
Түйін
Тараз — тарих толғағы күшейген сайын қазақ тағдырында бағыт көрсеткен темірқазық іспетті қала. Осы орайда Н. Ә. Назарбаевтың «Тараз тарихы — тарихымыздың алтын діңгегі, темірқазығы» деген сөзі де осы мағынаны айқындай түседі.