Басқада табыстар
Кәсіпкерлік қызметтің ең маңызды мақсаты — табыс табу. Ал бухгалтерлік есептің негізгі міндеті — осы мақсатқа жету жолындағы ұйымның жетістіктері мен кемшіліктерін анықтап, оны қаржылық есептілік арқылы дәл әрі түсінікті көрсету.
Неліктен маңызды?
- Тиімділікті бағалау және басқарушылық шешім қабылдау
- Инвесторлар мен кредиторларға түсінікті ақпарат ұсыну
- Өтімділік, төлем қабілеттілік және тәуекел деңгейін көру
Анықтамалардағы нақтылық
Бір ұғымды әр түрлі мәтінде әр қырынан түсіндіру кездеседі. Сондықтан табыс, пайда және шығындардың бухгалтерлік мәнін нақты ажыратып алу — есепті дұрыс құрудың алғышарты.
Пайда
Шаруашылық қызмет нәтижесіндегі капитал өсімі; толық табыстан шығыстарды шегеруге тең.
Негізгі ұғымдар: табыс, кіріс, шығын
Кірістер
Кірістер — есепті кезеңдегі экономикалық пайданың ұлғаюы. Ол қаржының келуі, активтер құнының өсуі немесе міндеттемелердің азаюы арқылы көрінеді және акционерлердің салымынан өзге жағдайларда капиталдың өсуіне әкеледі.
Табыс
Табыс — есепті кезең ішінде банк қызметінің табыс алуға бағытталған түрлерінің нәтижесінде пайда болатын, жалпы қабылданған есеп қағидаларына сәйкес өлшенетін және мойындалатын экономикалық пайданың артуы (активтердің өсуі немесе кредиторлық берешектің азаюы).
Екі топ
Табыстар негізгі қызметтен және негізгі емес қызметтен қалыптасады.
Шығыс (шығын)
Шығыс — есепті кезеңдегі экономикалық пайданың азаюы: активтердің кері ағымы/пайдаланылуы немесе міндеттемелердің пайда болуы (немесе ұлғаюы). Бұл меншік иелеріне үлестірулерден бөлек қарастырылады.
Банк үшін табыстың орны
Табыс — банктің өмір сүру көзі. Табыстың мәнін анықтау, бағалау және оны уақытпен байланыстыру (қай кезеңге жатқызу) бухгалтерлік есептің негізгі мәселелерінің бірі болып саналады.
Табыстар мен шығыстарды мойындау: қағидалар және өлшемдер
Мойындау шарттары
- Табыс, әдетте, мәміле орындалғанда және түсімді алу мен өлшеуге жеткілікті сенімділік болғанда мойындалады.
- Шығын, бұрын мойындалған актив болашақта экономикалық пайда әкеле алмайтын болса немесе міндеттеме туындаса мойындалады.
Өнімді (қызметті) сату табысын тану
Сатудан түскен табысты мойындаудың негізгі өлшемдерінің бірі — сатушының сатып алушыға меншік құқығынан туындайтын сыйақы мен елеулі тәуекелдерді беруі. Егер тәуекелдер сатушыда қалса, мұндай мәміле әдетте сату ретінде танылмайды.
Практикалық мәні
Бұл қағида табысты «ерте танудан» сақтайды және есептің шынайылығын арттырады.
Есептеу әдісі және үздіксіздік
Есептеу әдісі (accrual)
Операциялар ақша түскен сәтте емес, орын алған кезде мойындалады және сол кезеңнің есебінде көрсетіледі.
Қызметтің үздіксіздігі
Ұйымның қызметін алдағы уақытта жалғастыратыны болжанады; бұл бағалаулар мен жіктеулерге әсер етеді.
Ашып көрсету және сәйкестілік: нәтижені дұрыс түсіндіру
Табыстар мен шығыстардың әрбір түрі банк қызметінің тиімділігін бағалау үшін, әдетте, жеке ашып көрсетіледі. Банктің қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есеп құруда баптар маңыздылығына қарай және сәйкестілік қағидасына сай топтастырылады.
Бөлек ашып көрсетуді талап ететін жағдайлар
- Қорлардың таза өткізудің құнына дейін төмендеуі және реверсиясы
- Ғимараттар мен жабдықтардың қалпына келтіру құнына дейін төмендеуі және реверсиясы
- Құрылымдық өзгерістер және осыған қатысты резервтерді жою
- Жылжымайтын мүлік пен негізгі құралдардың істен шығуы
- Ұзақ мерзімді инвестициялардың істен шығуы
- Үзілген операциялар
- Сот дауларын реттеу
- Резервтерді жоюдың басқа жағдайлары
Елеусіз және бір реттік баптар
Жалпы көлемде үлесі елеусіз немесе бір реттік табыстар мен шығыстар, қажет болған жағдайда, жеке аналитикалық позицияға бөлінбей, «басқа да табыстар» немесе «басқа да шығыстар» құрамында көрсетілуі мүмкін.
Бағалау, қателер және түзетулер
Белгісіздік және бағалау
Экономикалық белгісіздік кейбір баптарды дәл өлшеуге мүмкіндік бермейді; сондықтан бағалау (estimate) соңғы деректерге сүйеніп жүргізіледі.
Бағалаулардағы өзгеріс
Әртүрлі кезеңдердегі салыстырмалылықты сақтау үшін бағалау өзгерістерінің әсері таза пайда/шығын құрамында танылады.
Қателер және түзету
Қателер есептеу, есеп саясатын қолдану, фактілерді қате түсіндіру немесе абайсыздық салдарынан туындауы мүмкін; түзетулер әдетте ағымдағы кезеңнің нәтижесіне ықпал етеді.
Қаржылық есеп беру: мақсат, сапа және құрылым
Мақсаты
- Тиімді экономикалық шешім қабылдауға жеткілікті ақпарат беру
- Инвесторлар мен кредиторларға түсінікті әрі шынайы дерек ұсыну
- Өтімділік, төлем қабілеттілік және тәуекел деңгейін бағалауға көмектесу
Сапалық сипаттар
Қаржылық есептілік істің нақты жағдайын толық көшіріп бермесе де, бухгалтердің соған барынша жақын әрі дәл көрсетуге ұмтылысының нәтижесі. Ақпарат тек сандық емес, сапалық тұрғыдан да пайдалы болуы тиіс.
Пайдалылық
Ақпараттың пайдаланушы үшін түсінікті және шешім қабылдауға жарамды болуы.
Қаржылық есеп элементтері
Активтер
Ұйым бақылауындағы ресурс; болашақта экономикалық пайда әкеледі деп күтіледі.
Міндеттемелер
Өткен оқиғалардан туындайтын ағымдағы міндет; өтеу экономикалық шығуды туғызады.
Капитал
Активтерден міндеттемелерді шегергеннен кейінгі қалдық үлес.
Табыстар/Шығындар
Капиталдың меншік иелері салымынан өзге өзгерістері: өсім немесе кему.
Элемент мойындалуы үшін: (1) болашақ экономикалық түсімнің ықтималдығы болуы, (2) бап құнмен өлшенуі және (3) бағалау жеткілікті сенімді жүргізілуі тиіс.
Банктегі негізгі қаржылық есептер құрамы
- Бухгалтерлік баланс
- Табыстар мен шығындар туралы есеп
- Ақша қаражаты қозғалысы туралы есеп
- Меншікті капиталдағы өзгерістер туралы есеп
- Есеп саясаты және түсіндірме жазбалар
Уақытша шоттар және жабу өткізбелері
Табыс, пайда, шығыс және шығын шоттары — қаржылық-шаруашылық қызмет нәтижелерін көрсететін уақытша шоттар. Әр есепті кезең соңында олардың қалдықтары жабылады: таза табыс (немесе шығын) бөлінбеген пайдаға аударылады және келесі кезеңді нөлдік қалдықтан бастау үшін жабу өткізбелері жасалады.
BTA Ипотека: капитал құрылымы және іскерлік белсенділік (мысал)
Меншікті капиталдың құрамы мен құрылымы (2010)
| Көрсеткіш | Жыл басы | Жыл соңы | Ауытқу |
|---|---|---|---|
| Меншікті капитал | 10 749 254 | 15 360 703 | +4 611 449 |
| Жарғылық капитал | 5 615 004 | 5 615 004 | 0 |
| Резервтік капитал | 4 804 797 | 5 134 250 | +329 453 |
| Бөлінбеген пайда | 329 453 | 4 611 449 | +4 281 996 |
Кесте бойынша 2010 жылы меншікті капиталдың негізгі өсімі бөлінбеген пайданың айтарлықтай ұлғаюымен байланысты.
Меншікті капиталдың құрамы мен құрылымы (2011)
| Көрсеткіш | Жыл басы | Жыл соңы | Ауытқу |
|---|---|---|---|
| Меншікті капитал | 15 360 703 | 14 608 796 | −751 907 |
| Жарғылық капитал | 5 615 004 | 5 615 004 | 0 |
| Резервтік капитал | 5 134 250 | 5 134 250 | 0 |
| Бөлінбеген пайда | 4 611 449 | 3 859 542 | −751 907 |
2011 жылы меншікті капиталдың төмендеуі негізінен бөлінбеген пайданың азаюымен түсіндіріледі; басқа баптарда елеулі өзгеріс байқалмайды.
Іскерлік белсенділік көрсеткіштері (2010)
| Көрсеткіш | Өткен жыл | Есепті жыл | Ауытқу | Қатысуы |
|---|---|---|---|---|
| ӨСҚК түскен табыс | 29 355 517 | 24 311 205 | −5 044 312 | 0.82 |
| НҚ орташа жылдық құны | 271 827 | 185 674 | −86 153 | 0.68 |
| ҚМА орташа жылдық құны | 59 054 050 | 47 840 058 | −11 213 992 | 0.80 |
| Қор қайтарымдылығы | 107.9 | 130.9 | +23.0 | 1.2 |
| Басқа да табыстар | 9 502 260 | 9 502 260 | 0 | 1 |
| Дебиторлық берешек | 397 902 | 2 044 157 | +1 646 255 | 5.2 |
| ҚМА рентабельділігі | 0.49 | 0.50 | +0.04 | 1 |
Кестеде ауытқу сомасы «есепті жыл − өткен жыл» тәсілімен, ал қатысуы — «есепті жыл / өткен жыл» қатынасы арқылы есептелген.
Іскерлік белсенділік көрсеткіштері (2011)
| Көрсеткіш | Өткен жыл | Есепті жыл | Ауытқу | Қатысуы |
|---|---|---|---|---|
| ӨСҚК түскен табыс | 24 311 205 | 18 504 689 | −5 806 516 | 0.76 |
| НҚ орташа жылдық құны | 185 674 | 150 406 | −35 268 | 0.81 |
| ҚМА орташа жылдық құны | 47 840 058 | 38 398 460 | −9 441 598 | 0.80 |
| Қор қайтарымдылығы | 130.9 | 123.03 | −7.87 | 0.93 |
| Басқа да табыстар | 7 744 456 | 7 744 456 | 0 | 1 |
| Дебиторлық берешек | 2 044 157 | 33 848 | −2 010 309 | 0.02 |
| ҚМА рентабельділігі | 0.50 | 0.48 | −0.02 | 0.95 |
Қорытынды талдау
2010–2011 жылдарды салыстырғанда бірқатар көрсеткіштер төмендегені байқалады. 2011 жылы түсім көлемі азайған, қор қайтарымдылығы да төмендеген. Дебиторлық берешек 2011 жылы айтарлықтай қысқарғанымен, жалпы нәтижелер бойынша 2011 жыл банктің қызмет тиімділігі төмендеген кезең ретінде сипатталады.
Қорытынды
Табыстар мен шығыстарды есепке алу — банктің қаржылық нәтижесін әділ көрсетуге мүмкіндік беретін негізгі механизм. Дұрыс мойындау, өлшеу және елеулі баптарды бөлек ашып көрсету қаржылық есептіліктің сенімділігін арттырып, пайдаланушыларға банктің төлем қабілеттілігі, өтімділігі және тәуекелдері туралы сапалы ақпарат береді.