Ату жазасын тағайындау
Қазіргі таңда өлім жазасын орындауға мораторий енгізілген елдерде ауыр және аса ауыр қылмыстардың саны артып отырғаны жиі айтылады. Бұл қылмыстар мазмұны мен сипаты жағынан әртүрлі болғанымен, көбіне ерекше қатыгездікпен жасалатыны қоғамды алаңдатады. Мұндай құбылыстың негізгі себептері ретінде мораторийдің енгізілуі және тағайындалатын жазаның тым жеңіл болуы көрсетіледі.
Мәтіндегі басты тезис: аса ауыр қылмысқа берілетін жаза қоғам сұранысына сай қатаң әрі әділетті болуы керек, әйтпесе алдын алу әсері әлсірейді.
Жазаның жеңілдігі және оның салдары
Мысал ретінде Ресейде 2010 жылы болған оқиға келтіріледі: ұлтшыл бағыттағы скинхедтер он тоғыз жастағы жас азаматты аса қатыгездікпен өлтірген. Кейін бұл қылмыскерлердің мұндай әрекеті алғаш рет емес екені, дәл осы тәсілмен барлығы сегіз адамды өлтіргені анықталғаны айтылады.
Мәтін авторы мұндай ауыр қылмыстар үшін тағайындалған жаза (әрқайсысына сегіз жылға бас бостандығынан айыру) әділеттілік сезімін қанағаттандырмайтынын және қоғамдық қауіпсіздікке жеткілікті кепіл бермейтінін алға тартады. Сонымен қатар, ұлтшылдықтың ұлтаралық арандатушылыққа әкелетін фактор ретінде қауіптілігі атап өтіледі.
Көтерілетін сұрақтар
- Бірнеше адамның өмірін қиғандар аз жыл жазадан кейін босап шықса, әділеттілік орнай ма?
- Олардың қайта қылмыс жасамайтынына кім кепіл болады?
- Қоғам мен мемлекет мұндай қауіпке қарсы қандай шешім қабылдауы тиіс?
Ұсынылатын шаралар: жаза саясатын күшейту
Автордың ұстанымы бойынша, мұндай жағдайлардың алдын алу үшін жазаны қатаңдату қажет. Бұл тұрғыда өлім жазасын қайта қолдану мәселесі көтеріледі. Сонымен бірге, өмір бойына бас бостандығынан айыруды негізгі шешім ретінде қарастырмау ұсынылады.
Өмір бойына бас бостандығынан айыруға қатысты уәждер
- Қылмыскерлер бір емес, бірнеше адамның өмірін қиған жағдайда қоғамға қауіптілік деңгейі аса жоғары болады.
- Тұтқынды ұзақ жылдар бойы мемлекеттік бюджет есебінен ұстау қосымша шығын ретінде бағаланады.
- Еңбекпен өтем тетіктері болмаса, қоғамға тікелей пайда төмен болады деген пікір айтылады.
Ұсынылған нақты қадамдар
- 1 Өлім жазасына қатысты мораторийдің күшін жоюды қарастыру.
- 2 Ату жазасын аса ауыр қылмыстардың белгілі санатына тағайындау.
- 3 Мемлекет үшін пайдалы әрі денсаулыққа аса қауіпті ауыр жұмыстарға тарту (мысалы, атом энергетикасы немесе уран өндірісі саласындағы ауыр еңбек).
Шектеу қағидасы: талионға ұласып кетпеу
Бұл жерде маңызды ескерту жасалады: аса ауыр қылмысты алғаш рет жасаған адамға өлім жазасын бірден қолдануға болмайды. Себебі бұл көзқарас талион қағидасына (қанға-қан, жанға-жан, көзге-көз) қайта оралуға әкелуі мүмкін.
Талион қағидасы деген не?
Талион қағидасы — мемлекет пен құқық дамуының алғашқы кезеңдерінде кездескен, қаталдығымен ерекшеленетін жазалау тәсілі. Автордың пікірінше, мұндай тәсілді қоғамға қайта енгізу қоғамның қатыгезденуіне және дау-дамайдың көбеюіне ықпал етуі мүмкін.
Дегенмен, егер кісі өлтіру аса қатыгездікпен және зорлықпен жасалса, өлім жазасын қолдануды негіздеуге болады деген тұжырым айтылады.
Өлім жазасын қолдану ұсынылатын жағдайлар
Мәтіндегі ұсыныс бойынша, өлім жазасы келесі жағдайларда қарастырылуы мүмкін:
- Екі немесе одан да көп адамды қасақана өлтіру.
- Бір адамды ерекше қатыгездікпен, зорлықпен өлтіру.
Қарсылықтар және жауап уәждері
Болуы мүмкін қарсылықтар
- Біреудің өмірін қиюға адамның құқығы жоқ, жазаны Алла береді.
- Бұл құқықтық мемлекет қағидаларына қайшы.
Жауап ретінде келтірілетін уәждер
Автордың пайымдауынша, әділеттілік түптің түбінде орнауы мүмкін болғанымен, өмірде қылмыскер әрдайым өз әрекеті үшін толық жауап бермейді. Осы себепті әділеттілікті қамтамасыз ету және қоғамдық қауіпсіздікті қорғау міндеті мемлекетке жүктеледі. Сонымен бірге, мемлекеттің заң аясындағы шешімі «әділетті заң арқылы әділеттілікті орнату» ретінде түсіндіріледі.
Қазақстан контексті: терроризм және бірнеше адамды өлтіру мәселесі
Қазақстан Республикасында өлім жазасын тағайындауға мораторий енгізілгенімен, мемлекет қауіпсіздігіне қатер төндіретін қылмыстар үшін (мысалы, терроризм) өлім жазасы қолданылуы мүмкін екені айтылады. Терроризм — адамдарды жаппай қырып салуға әкелетін қылмыстық әрекет ретінде сипатталады.
Осыдан автор мына сұрақты көтереді: бірнеше адамды бір уақытта өлтірген адам өлім жазасына кесілуі мүмкін болса, бірнеше адамды әртүрлі уақытта өлтірген қылмыскер неге бұл жазаға тартылмауы тиіс? Автордың ойынша, терроризм мен бірнеше адамды қасақана өлтірудің қоғамдық қауіптілігі өзегінде ұқсас, сондықтан заңнамаға өзгеріс енгізу арқылы екі немесе одан да көп адамды қасақана өлтіру үшін өлім жазасын қарастыру құқықтық мемлекет қағидасына қайшы келмейді.
Күтілетін нәтиже
Автор ұсынған шаралар қолданылған жағдайда мына нәтижелерге қол жеткізуге болады деген қорытынды жасайды:
- Тағайындалатын жаза күшейеді.
- Қылмыс саны азаяды.
- Елде тәртіп нығаяды.
- Қоғамда әділеттілік сезімі күшейеді.
Ескерту
Бұл мәтін — авторлық пікірлерге негізделген талқылау. Қылмыстық саясатқа қатысты шешімдер құқықтық нормалар, адам құқықтары, сот әділдігі және қателесу тәуекелі сияқты өлшемдермен кешенді түрде бағалануы тиіс.