Қазақша рефераттар

Қазақстанның таулы аймақтарының топырақтары

Қазақстанның таулы облыстарының топырағы (семинар сабағы)

Бұл материал Қазақстанның таулы аймақтарындағы топырақтардың биіктік белдеулер бойынша таралу заңдылықтарын түсіндіруге, сондай-ақ таулы өлке топырақтарын ұтымды пайдалану мен құнарлылығын арттыру жолдарын талқылауға арналған.

Сабақтың мақсаты

Қазақстанның таулы аймақтарында топырақтың биіктік белдеулер бойынша таралу ерекшеліктерімен танысу және таулы өңір топырақтарын пайдалану тәсілдерін, құнарлылығын арттырудың ғылыми-тәжірибелік жолдарын талқылау.

Семинар сұрақтары

  1. Таулы аймақтардың тік белдеулілігі.
  2. Шалғынды белдеудің ерекшеліктері.
  3. Таулы аймақтар топырақтарын пайдалану.

Әдістемелік нұсқаулар

Республиканың шығысы мен оңтүстік-шығысында едәуір аумақты таулар алып жатыр. Оларға Шығыс Қазақстандағы Алтай таулары, Алматы облысының оңтүстігіндегі Жоңғар және Іле Алатаулары, Жамбыл облысындағы Қырғыз Алатауы, сондай-ақ Оңтүстік Қазақстан облысындағы Өгем, Қазығұрт және Қаратау жоталары жатады.

Аумақ үлесі

  • Тау бөктеріндегі облыстар жерінің аумағы — 17,4 млн га (шамамен 6,6%).
  • Тау етегіндегі белдеу — 16 млн га (республика аумағының шамамен 6%).

Неге топырақ әртүрлі?

Теңіз деңгейінен биіктіктің өзгеруіне байланысты климат, ылғалдану режимі, өсімдік жамылғысы және жыныстар алмасады. Соның нәтижесінде таулы өңірлерде топырақ типтері белдеулік заңдылықпен таралады.

1-сұраққа дайындық: тік белдеулілік және өңірлер

Дайындық барысында климат, топырақ және өсімдік ерекшеліктеріне қарай ажыратылатын өңірлерге ерекше назар аударыңыз:

  • Батыс Тянь-Шань
  • Солтүстік Тянь-Шань
  • Сауыр–Тарбағатай
  • Батыс Алтай

Әр өңірде топырақ белдеулерінің таралуы мен олардың түзілуіне әсер ететін негізгі факторларды талдаңыз. Әсіресе мына белдеулерді салыстырып қарастыру маңызды:

  • Тау етегіндегі шөлейт жазық топырақтары;
  • Таудың орта белдеуіндегі орман топырақтары;
  • Биік таудағы субальпілік және альпілік шалғын топырақтары;
  • Мұзтаулар мен мәңгі қар таралған аймақтар.

2-сұраққа дайындық: шалғынды белдеулер

Биік таулы аймақтардағы шалғынды және шалғынды-дала белдеулерінің экологиялық жағдайын сипаттап, олардың топырақтарымен танысыңыз. Төмендегі топырақ түрлерінің айырмашылықтарына көңіл бөліңіз:

Альпілік шалғын топырақтары

Биік таудың салқын әрі ылғалды жағдайында қалыптасады.

Субальпілік шалғын топырақтары

Шөптесін жамылғысы қалың, қарашірік жиналуы салыстырмалы жоғары.

Шалғынды-дала топырақтары

Ылғал мен жылу режимі аралас жағдайларда таралады.

Сонымен қатар Алтайдың таулы аймағында кездесетін таулы-тундра топырақтарының ерекшеліктерін де қарастырыңыз.

3-сұраққа дайындық: пайдалану және құнарлылық

Ерекше назар аударатын мәселе — Қазақстан территориясының 80%-дан астамы құрғақ аймақтарда орналасуы. Соңғы жылдары жер ресурстарының экологиялық жағдайының нашарлауы, халық санының өсуі және ауыл шаруашылығы жүктемесінің артуы жерді тиімді пайдалануды күн тәртібіне шығарып отыр.

  • Жазықтардағы егістік жерлердің тозуы және эрозияға ұшырауы;
  • Таулы аймақтардағы құнарлы жерлерді ұқыпты әрі ғылыми негізде игеру қажеттілігі;
  • Топырақ құнарлылығын арттыру, эрозияның алдын алу, жерді ұтымды пайдалану шараларын жүйелеу.

Дайындық кезінде таулы аймақтар топырақтарын пайдалану тәсілдерін (жайылым, шабындық, орман ресурстары, шектеулі егіншілік) және құнарлылықты көтеру бағыттарын (эрозияға қарсы шаралар, су реттеу, агротехника) жеке тақырып ретінде қарастыру ұсынылады.

Әдебиеттер

  1. Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Жалпы топырақтану және топырақ географиясы. Алматы, 2000. ҚҰУ.
  2. Глазовская М.А. Общее почвоведение и география почв: оқу құралы. Мәскеу: Высшая школа, 1981. 400 б.
  3. Добровольский В.В. География почв с основами почвоведения. 4-басылым. Мәскеу: Владос, 1999.
  4. Соколов А.А. Общие особенности почвообразования и почв Восточного Казахстана. Алма-Ата, 1974.
  5. Тазабеков Т.Т. және т.б. Жалпы топырақтану. Агроуниверситет, 1998. 136 б.
  6. Тазабеков Т. Топырақтанудың түсіндірме сөздігі. Алматы: Рауан, 1993. 448 б.

Реферат тақырыптары

  1. Қазақстанның таулы аймақтарының топырақтары.
  2. Биік таулы аймақтардың шалғынды белдеулерінің экологиялық сипаттамасы.
  3. Аласа таулы дала топырақтары.