Бәсекелестік қорғау
Кәсіпкерлік істі мемлекеттік реттеудің қажеттілігі
Қазақстан Республикасы толыққанды нарықтық қатынастарға және макроэкономикалық реттеуге өту жолында алғашқы маңызды қадамдарын жасады. Бұл үдерісте мемлекеттің рөлі мен нарықтың өзін-өзі реттеу мүмкіндіктері туралы пікірталас әрдайым өзекті.
Нарық пен мемлекеттің тепе-теңдігі туралы көзқарастар
Нобель сыйлығының лауреаты В. Леонтьев экономиканың жұмыс істеуін желқайыққа теңейді: қозғалыс үшін жел қажет — ол мүдде, ал бағыт беретін руль — мемлекеттік реттеу. Ал Швецияның тиімді экономикалық моделін сипаттаған Клас Эклунд «реттелмейтін экономика болмайды» деп, өндіріс тиімділігін арттыру үшін мемлекеттік реттеу — объективті қажеттілік екенін атап көрсетеді.
Дегенмен классикалық және неоклассикалық мектеп өкілдерінің бір бөлігі нарыққа араласу қажет емес, нарық өзін-өзі автоматты түрде реттейді деген ұстанымды алға тартады. Бұл мәселе бойынша жан-жақты теориялық қорытынды жасаған экономист — Дж. М. Кейнс (1883–1946). Оның идеялары 1929–1939 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыстан шығу тәжірибесінде кең қолдау тапты.
Кейнс тұжырымы: сұраныс, жұмыспен қамту және мемлекеттік саясат
Кейнстің пайымдауынша, экономиканы тұрақтандырудың өзегі — жиынтық сұранысты ынталандыру және ресурстарды толық қамту. Бұл үшін ең алдымен фискалдық және ақша-кредит саясатын тиімді іске асыру қажет.
Практикалық логика (Кейнс тізбегі)
- Жұмыссыздық төмендесе, халықтың табысы өседі.
- Табыс өскен сайын сұраныс артады.
- Сұраныстың өсуі ұсынысты, яғни өндірістің дамуын жеделдетеді.
- Өндірістің кеңеюі инвестицияға қажеттілікті арттырады.
- Экономикалық белсенділіктің күшеюі салық түсімдерінің ұлғаюына ықпал етеді.
Нәтижесінде мемлекет фискалдық саясат арқылы жалпы ұлттық өнімнің елеулі бөлігін қайта бөліп, әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсартуға мүмкіндік алады.
Осы пайымдардан шығатын қорытынды: мемлекет экономиканы реттеуге белсенді әрі жүйелі түрде араласуы тиіс. Мұның дұрыстығына Жапония, Оңтүстік Корея және басқа да дамыған елдердің тәжірибесі дәлел бола алады. Негізгі сабақ — экономикалық ресурстарды толық әрі тиімді пайдалану арқылы өндіргіш күштерді дамыту және елдің өндірістік әлеуетін арттыру.
Неліктен нарық барлық мәселені өздігінен шеше алмайды?
Нарықтық экономика қоғамдағы барлық әлеуметтік-экономикалық үдерістерді бүкіл қоғам үшін де, әрбір азамат үшін де толық автоматты түрде реттей бермейді. Нарық:
Әлеуметтік әділет
Ел табысын әділ бөлуге әрдайым қабілетті емес және еңбек ету құқығына кепілдік бермейді.
Қоршаған орта
Экологиялық қауіпсіздік пен табиғатты қорғауды жеткілікті деңгейде ынталандыра бермейді.
Әлсіз топтарды қолдау
Қорғансыз әлеуметтік топтарды қорғау мен қолдауды автоматты түрде қамтамасыз етпейді.
Қоғамдық маңызы бар салалар
Жеке бизнес жоғары пайда әкелмейтін, бірақ қоғам үшін қажет салаларға капитал салуға ынталы болмауы мүмкін.
Сондықтан әлеуметтік маңызы бар көптеген өзекті мәселелерді шешу — көбіне мемлекеттік міндет.
Мемлекеттің негізгі функциялары
Кез келген елдің экономикасы бірқалыпты дамуы үшін мемлекет өз құзыреті шегінде барынша қолайлы жағдай жасауы қажет. Экономикалық дағдарыстың созылуы, өндірістің төмендеуі, инфляция және әлеуметтік наразылық сияқты құбылыстар мемлекеттік реттеудің әлсіздігін аңғартады.
1) Құқықтық негіз қалыптастыру
Мемлекет меншік құқығын айқындайтын, кәсіпкерлік қызметті реттейтін, өнім сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ететін және нарық қатысушыларының өзара әрекетін тәртіпке келтіретін заңдарды қабылдайды. Құқықтық тәртіп пен мемлекеттік қауіпсіздік қамтамасыз етілмесе, қылмыстық әрекеттер, мафия, сыбайлас жемқорлық, парақорлық сияқты құбылыстар күшейіп, кәсіпкерлікке де, жалпы экономикаға да ауыр соққы береді.
2) Экономиканы тұрақтандыру
Экономиканы тұрақты дамыту үшін мемлекет макроэкономикалық оңтайлы көрсеткіштерге ұмтылады: жалпы ұлттық өнім, ішкі ұлттық өнім, таза ұлттық өнім, ұлттық табыс, инфляция деңгейі, жұмыссыздық, бюджет тапшылығы және басқа да индикаторлар. Бұл мақсаттарға жету үшін фискалдық, қаржы-кредит, ғылыми-техникалық және инвестициялық саясат құралдары қолданылады.
Егер мемлекет тұрақтандыруға жеткілікті көңіл бөлмесе, кәсіпкерлікке қолайлы орта әлсірейді, ал әлеуметтік жағдай нашарлайды. Мәселен, инфляциямен жүйелі күрес жүргізілмесе, ол экономиканы тұрақсыздандырып, бірқатар теріс салдарға әкеледі:
- Отандық тауарлар импортпен бәсекеге қабілетсіз болып, төлем балансының тапшылығы ұлғаяды; өндіріс төмендеп, жұмыссыздық артады.
- Валюта алып-сатушылық күшейеді.
- Валютаның сыртқа ағылуы импорттың қымбаттауына және жалпы бағаның өсуіне ықпал етеді.
- Халықтың жинақтары құнсызданады.
- Инвестиция көлемі қысқарады және ұзақмерзімді жоспарлау әлсірейді.
3) Әлеуметтік қорғау және әлеуметтік кепілдіктер
Мемлекет белсенді әлеуметтік саясат жүргізуге міндетті. Оның мазмұны — еңбек ететіндерге ең төменгі жалақы кепілдігін қамтамасыз ету, қарттық және мүгедектік бойынша зейнетақы төлемдерін ұйымдастыру, жұмыссыздарға жәрдемақы беру, тұрмысы төмен азаматтарға мақсатты көмек көрсету, сондай-ақ инфляция әсерін төмендету үшін тіркелген табыстарды индексациялау.
Мұндай саясат азаматтарға ең төменгі күнкөріс деңгейін қамтамасыз етіп, әлеуметтік тұрақтылықты күшейтеді.
4) Бәсекелестікті қорғау
Нарықтық экономикада бәсекелестік — негізгі реттеу тетіктерінің бірі. Ол өндірушілерді ғылыми жетістіктерді енгізуге, өнім сапасын жақсартуға, өзіндік құнды төмендетуге ынталандырады. Сондықтан мемлекет бәсекелестікті қорғап, монополиялық үрдістерді шектеуі тиіс.
Бәсекелес ортада тұтынушының таңдауы кеңейеді, ал монополия жағдайында тұтынушының мүмкіндігі тарылып, нарықтағы тепе-теңдік бұзылады. Сонымен қатар, бәсекелестіктің өзі уақыт өте монополиялану қаупін туындатуы мүмкін, сондықтан бұл салада тұрақты қадағалау қажет.
Қорытынды
Нарық экономикалық белсенділікті қозғаушы күш болғанымен, қоғам үшін маңызды бірқатар міндеттерді толық шешпейді. Сондықтан құқықтық тәртіпті орнықтыру, макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету, әлеуметтік қорғау жүйесін дамыту және әділ бәсекелестікті сақтау бағыттарында мемлекеттік реттеу — экономиканың орнықты дамуының қажетті шарты.