Оғыз қаған дастаны - түркі тектес халықтардың ежелгі шежіресін генеалогиялық аңыздар негізінде көркем тілмен баяндайтын эпостық туынды

«Оғыз қаған» дастанының тарихилығы

«Оғыз қаған» дастаны — түркі тектес халықтардың ежелгі шежіресін генеалогиялық аңыздар негізінде көркем тілмен баяндайтын эпостық туынды. Дастан мазмұнындағы оқиғалар мен кейіпкерлер бір ғана дәуірді емес, әр кезеңнің тарихи жадта сақталған іздерін қабаттастыра көрсетеді.

Тарихи оқиғалармен сабақтастық

Оғыздар X ғасырдың аяғында орыс князьдерімен одақтасып, хазарларды және Еділ Бұлғариясын да жеңгені туралы деректер бар. Дастандағы Оғыз қаған жырындағы Ұрыс (Русь) бегімен достық қарым-қатынас мотиві осы тарихи оқиғалардың көркем бейнеге айналған нұсқасы болуы ықтимал.

Жорықтар географиясы және жаулар бейнесі

Жырда Оғыз қағанның Үрім қағанын (Византияны) жеңіп, өзге де қарсыластарына үстемдік құрғаны айтылады. Сонымен қатар Қытай жеріндегі таңғұт, шүршіт, сынду жұрттарын, сондай-ақ масар мен барақаларды бағындырып, еліне жеңіспен оралғаны баяндалады. Бұл деректер нақты саяси картадан гөрі, түркі дүниетанымындағы кеңістік ұғымын, билік ауқымын және ықпал идеясын танытады.

Қазақстан аумағындағы тайпалық қоныстану іздері

Дастандағы Оғыз қаған жорықтары VIII–X ғасырлардағы Қазақстан жеріндегі ру-тайпалардың орналасу жүйесі туралы да жанама мәлімет береді. Осы тұрғыдан алғанда шығарма тек эпостық баяндау емес, тарихи жадтың көркем қабаты ретінде бағаланады.