Этикалық принциптердің халықаралық Декларациясының мақсаттары
Этикалық білім — әлеуметтік қызметкердің кәсіби құзыреттілігінің ажырамас бөлігі. Қызмет көрсету сапасы, клиентпен өзара әрекеттесу мәдениеті және кәсіби шешімдердің дұрыстығы этикалық нормаларды сақтаумен тікелей байланысты.
Халықаралық әлеуметтік қызметкерлер федерациясы (МФСР) мүшелері арасында және әр елдің әлеуметтік қызметкерлер қауымдастығында этикалық мәселелерді талқылау мен ортақ ұстаным қалыптастыру міндеті қойылған. Осы бағыттағы негізгі құжаттар жинағы «Әлеуметтік жұмыстың этикасы: принциптері мен стандарттары» деп аталады және екі бөліктен тұрады:
- «Әлеуметтік жұмыстағы этикалық принциптердің халықаралық Декларациясы»
- «Әлеуметтік қызметкердің халықаралық этикалық стандарттары»
Бұл құжаттар әлеуметтік қызметкердің клиенттермен, әріптестермен және басқа мамандармен қарым-қатынасына қатысты негізгі этикалық бағдарларды ұсынады. Құжаттар қоғамның өзгерістеріне сай тұрақты түрде толықтырылып, жаңартылып отырады.
Декларацияның мақсаты мен қолданылу аясы
МФСР Декларацияны әлеуметтік жұмыс тәжірибесінде туындайтын этикалық мәселелерді шешуде жетекші бағдар ретінде қажет деп таниды. Декларацияның мақсаттары:
- Әлеуметтік жұмыстың негізгі принциптерінің жүйесін қалыптастыру және оларды әртүрлі мәдени әрі әлеуметтік жағдайларға бейімдеуге мүмкіндік беру.
- Әлеуметтік жұмыс практикасында этикалық мәселе жиі пайда болатын салаларды айқындау.
- Этикалық мәселелерді шешу әдістерін таңдауда бағыт-бағдар беру.
Декларация МФСР-ге мүше қауымдастықтар мен олардың құрамындағы әлеуметтік қызметкерлер үшін ортақ міндеттеме ретінде қабылданады. Ұлттық қауымдастықтар принциптерді енгізуде қиындық көрсе, МФСР-дің атқарушы комитетіне хабарлауы тиіс. Қажет болған жағдайда комитет орындалу тәртібін нақтылап, ал ең соңғы шара ретінде мүшелікті тоқтату немесе ұйымды Федерация құрамынан шығару мәселесін қарастыра алады.
Декларация ашық жариялануы керек. Бұл клиенттерге, мамандарға және жалпы қоғамға әлеуметтік жұмыстың этикалық негіздерін түсінуге және күтілетін кәсіби стандарттарды білуге мүмкіндік береді.
Сонымен бірге МФСР барлық елдер үшін бірдей, толық біріздендірілген стандарттар жүйесін сөзбе-сөз енгізу шынайы емес екенін мойындайды: басқару мәдениеті, құқықтық жүйе және әлеуметтік контекст елден елге өзгеше.
Негізгі этикалық принциптер
Әлеуметтік қызметкерлер адамның игілігіне қызмет етеді және кәсіби әрекетін төмендегі қағидаларға сүйеніп жүргізеді:
Адам қадір-қасиетін құрметтеу
Әрбір адам бірегей әрі құнды. Оны сыйлау, қадірлеу және қажеттілігін ескеру — кәсіби қатынастың өзегі.
Құқықтар мен жауапкершіліктің тепе-теңдігі
Әр адам өз құқықтарын жүзеге асыруға құқылы, бірақ бұл басқа адамның құқығын бұзбауы тиіс. Сонымен қатар қоғам игілігіне үлес қосу жауапкершілігі бар.
Қоғамдық игілікке қызмет ету
Әрбір қоғам өзінің құрылымына қарамастан барлық мүшесіне барынша игілік ұсынуға ұмтылуы керек.
Әлеуметтік әділеттілік
Әлеуметтік қызметкер теңдік пен әділеттілікті қорғап, кемсітудің алдын алуға міндетті.
Кәсіби міндеттердің мазмұны
- Білім мен дағдыны жеке адамдарға, топтарға және қауымдастықтарға көмек көрсетуге бағыттау; тұлға мен қоғам арасындағы қақтығыстарды шешуге ықпал ету.
- Көмек сұраған әр адамға жынысына, жасына, денсаулық жағдайына, нәсіліне, тері түсіне, тіліне, саяси көзқарасына немесе сексуалдық бағдарлануына қарамастан әділ әрі тең қатынас жасау.
- БҰҰ-ның Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясына және басқа халықаралық конвенцияларға сай негізгі құқықтарды құрметтеу.
- Жеке дербестік құқығын, құпиялықты сақтау және ақпаратты жауапкершілікпен пайдалану.
Клиентпен серіктестік
Әлеуметтік қызметкерлер клиенттің игілігі үшін онымен тығыз ынтымақта жұмыс істейді. Клиенттің қатысуы қолдау табуы тиіс, ал ұсынылған әрекеттердің ықтимал пайдасы мен тәуекелдері алдын ала түсіндірілгені жөн.
Көп жағдайда клиенттер өміріндегі өзгерістерге бағытталған жоспарды бірлесіп әзірлеуге жауапкершілік алуға ынталандырылады. Клиенттің мәселесін шешу барысында құқықтық немесе әкімшілік мәжбүрлеу тетіктерін қолдану мүмкіндігінше ең төмен деңгейге дейін шектелуі керек.
Билік құрылымдарының тұлғаларға не топтарға тікелей немесе жанама қысым көрсетуін қолдау әлеуметтік жұмыстың құндылықтарымен үйлеспейді.
Этикалық нормалардың көптүрлілігі
Этикалық дилеммалар туындайтын салалар барлық елдерде бірдей емес: мәдениет, басқару дәстүрі және құқықтық орта әрқилы. Сондықтан әр ұлттық қауымдастық өзіне тән мәселелерді анықтап, ашық кәсіби пікірталас ұйымдастыруға ынталандырылады.
Этикалық мәселелер жиі кездесетін бағыттар
Практикада этикалық қайшылықтар төмендегі деңгейлерде жиі көрінеді:
- Әлеуметтік қызметкер мен клиент арасындағы қарым-қатынас
- Жеке клиент пен үшінші тұлғалардың мүдделері
- Топтық клиенттермен жұмыс
- Мекеме жүйесі мен клиент топтарының өзара ықпалы
- Ұйымдық бақылау, есептілік және кәсіби дербестік
- Әртүрлі кәсіби топтар арасындағы ынтымақтастық
Әлеуметтік қызметкер бір мезгілде көмектесуші әрі бақылаушы рөлін атқаруы мүмкін. Бұл екі рөлдің арасындағы байланыс пен шекараны нақты айқындау, мүдделер қақтығысын болдырмау және шешім қабылдауда құндылықтар басымдығын саналы түрде таңдау қажет.
Мемлекеттік құрылымдарда басқарушылық рөлде әрекет ету де этикалық жауапкершілікті күшейтеді: басқару міндеттері мен әлеуметтік жұмыстың базалық принциптерінің сәйкестігі үнемі бағалануы тиіс.
Құпиялық міндеті мен клиент мүддесін қорғау арақатынасы, сондай-ақ әлеуметтік салада ақпараттық технологияларды қолдану кеңейген сайын ақпаратты қауіпсіз әрі жауапкершілікпен пайдалану мәселелері өзектене түседі.
Этикалық мәселелерді шешу тәсілдері
Этикалық сұрақтарды шешу жеке маманның ғана емес, ұйым мен кәсіби қауымдастықтың да ортақ жауапкершілігі. Ұлттық қауымдастықтар мен ұйымдарда этикалық мәселелерді талқылайтын және шешім ұсынатын ұжымдық форумдар қарастырылуы тиіс.
Ұжымдық талқылау және кеңес алу
Мұндай форумдар әлеуметтік қызметкерлерге мәселелерді талқылауға, талдауға, тәжірибемен алмасуға және әріптестерден немесе басқа мамандардан кәсіби кеңес алуға мүмкіндік береді.
Үздіксіз этикалық талдау
Этикалық талқылаулар жаңа шешімдер мен амалдарды іздеуге жол ашады. Қажет болғанда нақты салаға арналған қосымша этикалық стандарттар әзірленеді немесе қабылданады.
Этикалық талдаудың негізгі өлшемдері
Декларация принциптері
Негізгі құндылықтар мен кәсіби міндеттердің сақталуы.
Контекст
Әлеуметтік, құқықтық, моральдық және саяси жағдайларды ескеру.
Мотивтер
Әрекеттің мақсаты мен ниетінің айқын әрі адал болуы.
Әрекеттің сипаты
Қатысу еріктілігі, мәжбүрлеуді қолдану шектері, кәсіби шекаралар.
Салдарлар
Қысқа және ұзақ мерзімде клиентке, басқа қатысушыларға, ұйымға және қоғамға ықпалын бағалау.
Қауымдастық мүшелері мен зерттеушілер осы бағыттар бойынша талдау жүргізуге және этикалық сұрақтарды негізді түрде қарастыруға жауапты.