Заттың жануы

Тәуелсіздік және білім жүйесінің жауапкершілігі

Тәуелсіздік алғаннан кейін елдің болашағын бекемдейтін басты тіректердің бірі — тәуелсіз әрі тегеурінді, мазмұны терең, үздіксіз білім беру жүйесі. Мұндай жүйе мемлекеттің экономикалық әлеуетін де, қорғаныс қабілетін де күшейтетіні анық.

Жас ұрпақты ұлтын, елін шексіз сүюге тәрбиелеудің тиімді жолдарының бірі — оқу-тәрбие үдерісіне қазақ халқының этнопедагогикасын жүйелі әрі орынды енгізу. Халықтың дәстүрлі білім мен тәрбие қоры — ғұмыр бойы жинақталған тәжірибенің қорытындысы; оның астарында ғасырлар сүзгісінен өткен ұғымдар, түсініктер, пайымдар жатыр.

Мәдени мұраның тәрбиелік қуаты

Мәдени мұралар қоғам дамыған сайын екшеліп, жаңарып, жаңа мазмұнға ие болады. Сондықтан қазақ халқының мәдени мұралары адамзат баласының жеткен дана пікірлері мен асыл ойларына, тәжірибелік тұжырымдарына бай.

Мәдени мұраның тәрбиелік мәні — ұрпаққа үздіксіз нәр беріп, ой-сананы байытып отыратын қуатында. Бүгінгі білім беру кеңістігінде ол құндылықтар жүйесінің берік өзегіне айналып отыр.

Көшпелі әлем және табиғатпен тұтастық

Көшпелі жұрттың тіршілік болмысы табиғатта және табиғатпен біте қайнасып қалыптасты. Ұлы далада өмір сүруге бейімделген қауым өзі мекен еткен кеңістіктің қадір-қасиетін танып, ондағы құбылыстарды уақытпен салыстырып, зерделеп, пайымдауға машықтанды.

Ертедегі қазақ дүниені оқшау тұрған заттардың ретсіз жиынтығы емес, өзара байланысқан біртұтас жүйе деп түсінді. Табиғат — заттардан және сол заттарда жүретін құбылыстардан тұратынын пайымдады; кеңістік пен уақыт өлшемі тұрғысынан белгілі бір заңдылықтар бар деген дүниетаным қалыптасты.

Дүниетанымның эволюциясы: тәжірибеден танымға

Дүниені тану алғашқыда дайын тұрған материалдарды, құбылыстарды бақылап-білуден басталды. Бұл адам санасының дамуының төменгі сатысы еді. Мыңдаған жылдар өте келе көшпелі өмірдің практикалық тәжірибесі жаңа қасиеттерді аңғартты, құбылыстардың сырын ашуға жетеледі.

Адамзат дамуының эволюциясымен бірге дүниетаным да күрделене түсті: табиғат туралы білім неғұрлым толыққан сайын, дүниені түсіну де тереңдеп, тұрақтана береді.

Еңбек, кәсіп және пішін мәдениеті

Тарихи деректер тас дәуірінен бері өмір сүрген қазақ халқының арғы ұрпақтары мал шаруашылығымен, егіншілікпен айналысып, жартылай көшпелі өмір кешкенін көрсетеді. Бұл кәсіптердің бәрінде еңбек құралдары қажет болды және олардың сапасына ерекше мән берілді.

Көшпелі тұрмысқа лайық пішіндер

Үнемі көшіп-қонуға ыңғайланған өмір салты тұрмыстық бұйымдардың формасына әсер етті: бұйымдар көбіне домалақ, шар тектес немесе түбі жалпақ болып жасалды. Мұндай пішіндер дала жағдайында орнықты, тасымалдауға қолайлы болды.

Зат пен құбылысты түйсінудің «алгоритмі»

Қоршаған ортадағы заттар мен құбылыстар туралы ата-бабаларымызда бірізді түйсіну жүйесі қалыптасты:

1 Затқа ат беру (атау).
2 Оны тану, құрамын білу.
3 Мәлімет жинау, құрастыру.
4 Сипаттарын анықтау, себеп-салдарын түсіндіру.
5 Құбылысты іске асырып, өмірде қолдану.

Осы бағыт ғасырдан ғасырға жалғасып, заттар мен құбылыстар туралы мағлұматтың көбеюіне жол ашты. Құбылыс дегеніміз — қоршаған дүниеде болып тұратын әртүрлі физикалық, химиялық, биологиялық өзгерістер; ол ең алдымен адамның сезім мүшелері арқылы қабылданады.

Металл, от және тәжірибелік білім

Металдарға қатысты құбылыстарды ата-бабаларымыз күнделікті тіршіліктен-ақ байқаған: темір бұйым далада ұзақ тұрса тат басады; темірді көрікке қыздырып балқытса, түрлі бұйым жасауға болады; қатты қызған пышақ пен қанжарды суық суға суғарса, қасиеті жақсарады.

Отқа құрмет және тыйымдар

Қазақ отты ерекше қадірлеген: от — өмір, жылу мен жарықтың көзі. Сондықтан отты қорлауға болмайды деген тыйымдар орнықты: отқа түкіруге, оттан аттауға, отты кесуге болмайды.

Бесікті отпен аластау.
Жас келін алғаш кіргенде отқа май құю.
Көшті екі жанған оттың ортасынан өткізу.
Ескі-қоқысты өртеп, тазалық сақтау.

Көрік және жану үрдісін түсіну

Отты үрлесең, жақсы жанатынын халық тәжірибемен білді. Ошақтағы от бықсып жанбай қалса, үрлеу арқылы жануды күшейтті. Бұл — ауадағы оттектің мол келуімен жанудың қарқынданатынын интуитивті түсінудің белгісі.

Осыдан барып ұсталар, теміршілер, зергерлер ұстаханада көрікті кеңінен қолданған; кен қорытуда, металл өндіруде, бұйым соғуда жану құбылысына айрықша мән берген.

Тотығу, тат басу және баяу өзгерістер

Тот басу процесі үздіксіз жүретінін халық ерте байқаған: ылғалды жерде қалған темір бұйым аз уақыттан соң қызыл-қоңыр түске боялып, мүжіле береді. Бұл — ауадағы оттектің әсерінен жүретін тотығу құбылысы.

Тот басудың жалпы теңдеуі (жалпылама)

4Fe + 3O₂ + 2H₂O → 2Fe₂O₃·H₂O

Түзілген тат қабат-қабат болып үгітіліп түскен сайын металл бетінде ұсақ қуыстар көбейіп, бұйым әрі қарай желіне береді.

Ашу: қымыз, шұбат, боза және сүт қышқылды өнімдер

Табиғатта ашу процесі жүретіні — көшпелі тіршілікте күнде көрінетін құбылыс. Ашу — органикалық заттардың (әсіресе қантты заттардың) тотығу-тотықсыздану үдерістеріне ұласқан күрделі биохимиялық өзгерістері; нәтижесінде тіршілікке қажет энергия бөлінеді.

Қазақтар ашыту арқылы сусындар (қымыз, шұбат, боза) және сүт қышқылды өнімдер (айран, қатық, сүзбе, ірімшік) алған. Бұл тәжірибе сақ заманынан бері жалғасып келеді.

Спирттік ашу (қысқаша)

C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂

Астықтағы немесе картоптағы көмірсулар ферменттер әсерімен ыдырап, соңында этил спирті мен көмірқышқыл газы түзіледі. Халықтық тәжірибеде бұл қымыз, шұбат, боза ашыту арқылы көрініс тапқан.

Сүт қышқылды ашу (қысқаша)

C₆H₁₂O₆ → 2CH₃CH(OH)COOH + энергия

Бұл үдеріс айран, қатық, сүзбе сынды өнімдер алуға мүмкіндік берген. Қазіргі ғылым мұны нақты түсіндірсе, халық оны тәжірибе арқылы меңгерді.

Кей деректерде Еуропада ашыту туралы білім кең тарауы Х ғасырмен байланыстырылса, ал көшпелілер мәдениетінде бұл тәжірибенің әлдеқайда ертерек қолданылғанын саяхатшылар жазбалары да атап өтеді.

Тері өңдеу: тәжірибе мен табиғи бояулар

Қазақ халқының ертеден келе жатқан кәсіптерінің бірі — тері өңдеу. Көшпелі тұрмыс жағдайында үй жануарларының (жылқы, түйе, сиыр, қой, ешкі) және аң терісін кәдеге жаратып, аяқ киім, тон, ішік, саба, мес, көнек, ер-тұрман бұйымдарын жасаған.

Өңдеудің негізгі тәсілдері

1) Малмаға салу (бұқтыру)

Малма — ашыған айран, оның сарысуы немесе ашыған сүт. Кейде тұзды су да пайдаланылған.

2) Жағу әдісі

И — қатықтан, айраннан әзірленген. Екі тәсілде де ашу нәтижесінде түзілген қосылыстар тері құрамындағы ақуыздармен әрекеттесіп, теріні жұмсартады.

Бояу және су өткізбейтін өң

Тері бояу бір жағынан түс беру үшін, екінші жағынан су өткізбейтін қасиет қалыптастыру үшін қолданылған. Қазақтар табиғи бояуларды қынадан, тал-терек пен емен қабығынан, сондай-ақ шеңгел мен көк тікен бүрлерінен алған.

Өсімдіктер жуылып-кептіріліп, келіде түйіліп немесе диірменде тартылып ұнтақталды; ұнтақ тұз қосылып қайнатылды; қоюы сүзіліп, қан жылым күйінде тері бояуға пайдаланылды.

Көне түркі дүниетанымы және ойшылдар сабақтастығы

Заттар мен құбылыстар туралы ой-пікірлер көне түркі дүниетанымында да көрініс тапқан: төбеде көк аспан, төменде қара жер, екеуінің арасында адамзат баласы өмір сүреді деген түсінік орнықты. Мұндағы «көк» пен «қара» ұғымдарының тотемдік, символдық мәндері болған.

Күлтегін жазбаларындағы «Жоғарыда көк аспан, төменде қара жер жаралған соң, екеуінің арасында адам баласы жаратылған» деген тұжырым — осы көзқарастың айқын дәлелі.

Әл-Фараби: материяны жүйелеу

Әл-Фараби дүниедегі материалдық денелерді алты топқа бөліп қарастырған: аспан денелері; есті жануар — адам; ессіз жануар; өсімдік; минералдар; төрт түпкі негіз (от және өзге қарапайым түрлер). Оның пікірінше, күрделі материя осы негіздердің әртүрлі қосылуынан пайда болады.

Сондай-ақ ол кеңістіктің бос вакуум түрінде «затсыз» болмайтынын, дүниенің әу баста нұр-сәуле тәрізді күйден таралып кеңейе түскенін пайымдаған.

Шәкәрім: «Бар нәрсе жоғалмайды, өзгереді»

Шәкәрім Құдайбердіұлының дүниетанымы көшпелі қазақ болмысы мен Шығыс-Батыс рухани қазыналарының тоғысында қалыптасты. «Үш анық» еңбегінде ол танымның материалдық, теологиялық және ар-ұжданға негізделген қырларын талдайды.

Негізгі қағида

«Бар нәрсе жоғалмайды, өзгереді» — табиғаттағы үздіксіз қозғалыс пен түрленудің терең тұжырымы.

Шәкәрім табиғаттағы өзгеріс, туу мен өшу, қайта жаңғыру құбылыстарын поэзия тілімен де түйіндеді; бес негіздің бір-біріне айналуы туралы пайымдары халықтың реакциялық өзгерістерді сезінгенін аңғартады.

Химиялық ұғымдар болмаса да — ғылыми сезіну болды

Қазіргі замандағыдай ғылыми терминдер мен жүйелі химиялық түсінік болмағанымен, ертедегі қазақтар табиғаттағы өзгерістерді бақылап, қорытынды жасап, қажетіне қарай қолдана білді: жану, баяу тотығу, шіру, ашу, тері өңдеу процестері — соның мысалы.

Күнделікті тәжірибеден алынған мысалдар

Ағаш жанғанда күл қалады, бір бөлігі ұшады; жарық пен жылу бөлінеді.
Сүт ашып, қышқыл айранға айналады.
Қайнаған суда пісірілген тағамның түрі мен дәмі өзгереді.

Қорытынды ой

Қазақ халқын «сауатсыз» не «жабайы» деу — үстірт пікір. Тіршілік барысында олар табиғаттың объективті заңдылықтарын сезініп, пайымдап, тәжірибе арқылы негізін түсініп, қажетіне қарай игере білді. Бүгінгі білім беру жүйесі үшін бұл мұра — тек өткеннің естелігі емес, ойлауды тәрбиелейтін, танымды тереңдететін тірі құндылық.

Пайдаланылған әдебиеттер

Ежелгі дәуір әдебиеті. Орхон ескерткіштері тексті. Алматы: Ана тілі, 1991. 11–12-бб.
Әл-Фараби. Ғылымдардың шығуы туралы. Алматы: Наука, 1987. 100–101-бб.
Құдайбердіұлы Ш. Өлеңдер мен поэмалар. Алматы: Рауан, 1999. 120-б.
Некрасов Б.Б. Учебник общей химии. Москва: Химия, 1972. 269 стр.
Некрасов Б.Б. Учебник общей химии. Москва: Химия, 1972. 394 стр.
Павлов Б.А. Курс органической химии. Москва: Химия, 1969. 148 стр.
Павлов Б.А. Курс органической химии. Москва: Химия, 1969. 338 стр.
Қасыманов С. Қазақ халқының қол өнері. Алматы, 1999. 75–93-бб.