Әбу Насыр Әл - Фараби туралы қазақша реферат
Әл-Фараби: Отырардан шыққан “Екінші ұстаз”
Отырар (Фараб) ойшылдарының ішінде ең атақтысы, ең мәшһүрі — Аристотельден кейін “екінші ұстаз” (әл-Мұғаллим ас-Сани), “Шығыстың Аристотелі” атанған ұлы ғұлама Әбу Насыр әл-Фараби.
Толық аты-жөні және шығу тегі
Оның толық аты-жөні — Әбу Насыр Мұхаммад бин Мұхаммад бин Тархан бин Узлағ әл-Фараби. Яғни әл-Фарабидің өз аты — Әбу Насыр Мұхаммад; әкесінің есімі — Мұхаммад; атасының аты — Тархан; арғы атасы — Узлағ. Түрік ғалымдары кейде есіміне “әт-түрки” қосымшасын жалғап, оның түркі екенін айқындай түседі.
Туған жері мен алғашқы білімі
Араб және парсы шежірелеріндегі деректерге қарағанда, әл-Фараби 870 жылы Арыс өзенінің Сырға құяр тұсындағы Фараб қаласында дүниеге келген. Кейбір деректерде оның тікелей ықпалындағы іргелес Лассидж елді мекені де аталады. Ол Отырарлық әскербасының отбасында туғандықтан “әл-Фараби”, яғни “фарабтық” деген атқа ие болған.
Әл-Фараби алғашқы білімін Отырар медреселерінің бірінде алғанға ұқсайды. Көне деректер Мәуренахрда балаларды қолөнерге және ғылымға 5 жасынан бастап баулу дәстүрі болғанын айтады. Мұсылман дүниесінің ірі рухани орталықтарының бірі Месопотамия болғандықтан, ата-анасы жас Әбу Насырді Таяу және Орта Шығысқа сапарға дайындайды.
Білім сапары: Орталық Азиядан Бағдатқа дейін
Әбу Насыр Бағдатқа бармас бұрын жолай Шаш, Самарқанд, Бұхара шаһарларына соғып, білімін толықтырған секілді. Алайда араб шежірелерінде оның бұл қалаларда қанша уақыт болғаны нақты айтылмайды.
Кейін ол Иран аумағындағы Мешһед, Нишапур, Рей, Исфаһан қалаларына барып, жергілікті мәдениетпен танысады. Осы сапардан соң ол ғылым ордасы болған Бағдатқа аттанады.
“IX–X ғасырларда ғылыми жұмыстар негізінен Тигр және Евфрат алқабындағы ескі мәдени орталықтарда шоғырланды. Бағдат бүкіл мұсылман әлемінен, әсіресе Иран мен Орта Азиядан шыққан әдебиетшілерді өзіне тартты.”
— В.В. Бартольд (1869–1930)
Ғылыми мұрасы және ықпалы
Әл-Фараби логика, әуез (музыка), астрономия және өзге де ғылым салалары бойынша көптеген еңбектер жазған. Ол фәлсафа мен логиканың іргетасын қайта қарап, әр ғылым саласын жеке пән ретінде игеру қажеттігін көтере отырып, олардың мәнін айқындауға және мазмұнын жіктеуге ұмтылды.
Ибн Халликан әл-Фараби туралы: “Ол — аса ірі мұсылман фәлсафашыларының бірі. Олардың ешқайсысы да оның деңгейіне жеткен жоқ”, — деп жазады. Сондай-ақ Әбу Әли ибн Сина (980–1037) өз шығармаларын жазу барысында әл-Фараби еңбектерін пайдаланғанын, соның ықпалымен танымалдыққа жеткенін еске алады.
Соңғы жылдары және қазасы
Әл-Фараби өмірінің соңғы жылдарын Шам аймағындағы Халаб қаласында өткізген. Ол 950 жылы қайтыс болған.
Қаза туралы деректер
М. Хайруллаевтың келтірген мәліметіне сүйенсек, әл-Фарабидің қазасы туралы екі түрлі дерек бар: бір деректе ғалымның Шамда қайтыс болғаны айтылады; екіншісінде — Әбу Насыр бірнеше адамды ертіп Асқалан қаласына бара жатқанда, жол торыған қарақшылар қолынан қаза тапқан делінеді. Аңызға сай, Сайф ад-Даула қарақшыларды тауып, жазаға тартқан.