Қылмыстық заңды түсіндіру туралы қазақша реферат
Қылмыстық заңды түсіндіру деп — қылмыстық заңды дұрыс қолдану мақсатында оның мазмұнын заң шығарушының еркіне сәйкес ашып көрсетуді айтамыз. Мұндай түсіндіру құқық қолдануда бірізділікті қамтамасыз етіп, заңдылықты нығайтуға елеулі үлес қосады.
Түсіндіру қажеттілігі заң мәтінінің түсініксіздігі немесе толық еместігімен ғана шектелмейді. Ол норманы қолданғанда оны өзге нормалардан ажыратып, оның қолданылу аясын дәл белгілеуден туындайды.
Түсіндірудің түрлері
Қылмыстық заңды түсіндіру бірнеше негіз бойынша жіктеледі: субъектісіне, көлеміне және әдістеріне қарай.
1) Субъектісіне қарай
Яғни, кім түсіндіреді деген өлшем.
-
Аутентикалық (түпнұсқалық)
Заң шығарушы органның өз заңының мазмұнына түсініктеме беруі. Мұндай түсіндірудің заңдық күші бар және ол жалпыға бірдей.
-
Легальды (ресми)
Заңмен арнайы құзырет берілген органның түсіндіруі. Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабы 1-тармағының 4) тармақшасына сәйкес, Конституциялық Кеңес Конституция нормаларына ресми түсініктеме береді.
-
Соттық
Соттың нақты қылмыстық істі қарау барысында норманы қолдануға байланысты беретін түсіндірмесі. Ол үкім заңды күшіне енгеннен кейін сол іс бойынша міндетті болады. Соттық түсіндірудің ерекше түрі — Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының нормативтік қаулылары.
Мысал ретінде Жоғарғы Сот Пленумының 1993 жылғы 23 сәуірдегі «Әйел зорлағаны үшін жауапкершілікті белгілейтін заңдарды соттардың қолдану тәжірибесі туралы» қаулысын атауға болады.
-
Доктриналдық (ғылыми)
Ғылыми мекемелердің, заңгер-ғалымдардың, сондай-ақ құқық қолдану және құқық қорғау қызметкерлерінің оқулықтарда, монографияларда, ғылыми-тәжірибелік мақалаларда, баяндамалар мен дәрістерде қылмыстық заңдарға түсініктеме беруі.
2) Көлеміне қарай
Бұл өлшем норманың қолданылу шеңберін қалай айқындайтынын көрсетеді.
-
Дәлме-дәл түсіндіру
Норманың мәні заң мәтініндегі сөздік құрылымға және сөйлем мағынасына толық сәйкес түсіндіріледі.
-
Таралған (кең көлемдегі) түсіндіру
Дәлме-дәл түсіндіруге қарағанда кеңірек мағына беріледі және норманы кең ауқымда қолдануға негіз болады.
-
Шектелген (тар көлемдегі) түсіндіру
Нормаға заң мәтінінде көрсетілгеннен де тар мағына беріліп, оның шектеулі шеңберде қолданылуы сипатталады.
Мысалы, Жоғарғы Сот Пленумының 1994 жылғы 23 желтоқсандағы азаматтардың өмірі мен денсаулығына қарсы әрекеттер үшін жауапкершілік туралы қаулысында «кісі өлтіруге оқталу қасақана ниеттен болады» деп көрсетілген.
3) Әдістеріне қарай
Яғни норманың мазмұны қалай ашылатынын білдіреді.
-
Грамматикалық (филологиялық)
Грамматикалық талдау, этимология және синтаксис ережелері арқылы заңдағы терминдер мен ұғымдардың мәнін нақтылау. Кейбір ұғымдар Қылмыстық кодекстің өзінде ашылады. Мысалы, «лауазымды тұлға» түсінігі ҚК-тің 307-бабының ескертуінде берілген.
Терминдерге түсініктемелер Жоғарғы Сот Пленумының нормативтік қаулыларында да жиі кездеседі, сондықтан тиісті қаулыларға сүйену маңызды.
-
Жүйелі
Норманы қылмыстық заң жүйесіндегі орны тұрғысынан, өзге нормалармен және мазмұны ұқсас заңдармен салыстыра отырып түсіндіру. Бұл тәсіл нормалардың шекарасын дәл ажыратуға көмектеседі.
Мысалы, ҚК-тің 109-бабы бойынша қажетті қорғаныс шегінен шығу арқылы денсаулыққа ауыр зиян келтірудің негіздерін түсіндіру үшін оны ҚК-тің 66 және 103-баптарымен салыстыра қарастыру қажет.
-
Тарихи
Қылмыстық заңның қабылдануына әсер еткен әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайларды ескере отырып, заң жобасының тарихын, қабылдану себептерін анықтау арқылы мазмұнын ашу.
Қорытынды
Қылмыстық заңды түсіндірудің субъектілік, көлемдік және әдістемелік түрлері бір-бірімен өзара байланысты. Тәжірибеде заңның мазмұнын дәл ашу үшін бұл тәсілдер көбіне қатар қолданылады.