Жаңа түрлердің пайда болуы - ұзақ тарихи процесс
Дарвин теориясының негізгі қағидалары
Дарвин негізін қалаған түрлердің шығу тегі туралы теория бірнеше принципті маңызды қағидаларға сүйенеді. Бұл қағидалар эволюциялық өзгерістердің себебі мен бағытын, сондай-ақ жаңа түрлердің қалыптасу логикасын түсіндіреді.
- 1 Түрдің филогенездік өзгеруі әрқашан орта жағдайларының өзгеруімен байланысты пайда болады.
- 2 Жаңа түрдің түзілуі түр ішіндегі жаңа формалардың қалыптасуынан басталады. Дарвин мұндай формаларды түршелер деп атаған.
- 3 Табиғи сұрыптау нәтижесінде жаңа органикалық формалар өзгерген жағдайларға біртіндеп бейімделеді.
- 4 Жаңа түрлердің пайда болуы — ұзақ тарихи процесс.
- 5 Филогенездің негізгі бағыты — дивергенция, алайда конвергенция нәтижесінде ұқсас формалар да пайда болуы мүмкін.
- 6 Жануарлар мен өсімдіктердің әрбір тобы әрқашан белгілі бір бастапқы негізден тарайды, яғни шығу тегі монофилиялы.
Теорияның ғылымдағы орны
Дарвиннің түрлердің шығу тегі туралы теориясы ұсынылғанына жүз жылдан астам уақыт өтті. Осы кезеңде ол органикалық дүниені танудың қуатты құралына айналды. Биологиялық пәндердің даму тарихы бұл теорияның негізгі тұжырымдарының дұрыстығын дәлелдеп келеді, ал жаңа ашылған деректер оны толықтырып, әрі қарай дамыта түсуде.
Дивергенцияны зерттеудің маңызы
Әсіресе дивергенция процесінің бастапқы және соңғы фазаларын айқындайтын зерттеулердің маңызы ерекше. Мұндай жұмыстар эволюциялық тармақталудың қалай басталып, қандай нәтижеге жеткізетінін нақтырақ түсіндіреді.
Популяциялық экологияның үлесі
Қазіргі популяциялық экология микроэволюциялық процестің мәнін түсіндіруге елеулі жаңалықтар енгізіп отыр. Бұл бағыт популяция деңгейіндегі өзгерістердің түр түзілуге қалай ұласатынын жүйелі түрде сипаттайды.
Микроэволюция: популяция деңгейіндегі өзгерістер
Микроэволюция — популяциялардың ішінде жүретін және түрдің әртүрлі дәрежедегі түрішілік топтарға бөлінуіне себеп болатын эволюциялық процесс. Басқаша айтқанда, микроэволюция популяция деңгейінде жүзеге асады.
Экологтар мен генетиктер жаңа түрлердің түзілуі микроэволюциялық процестен басталатыны жөнінде ортақ пікірге келіп отыр. Бұл процесс популяцияның ерекшеліктеріне және құбылмалы ортаның қасиеттеріне байланысты көптеген факторлардың ықпалымен жеке популяциялардың ішінде жүреді.
Популяция күрделілігі нені көрсетеді?
Түр құрылымының күрделілігі оның популяцияларында жүретін биологиялық процестердің көпқырлылығын көрсетеді. Ықшам популяциялардан бастап барлық популяциялар күрделі тіршілік жүйесі ретінде қызмет етеді.
Күрделілікті айқындайтын негізгі қырлар
- Популяция құрылымы және оның жылдық, маусымдық өзгергіштігі.
- Популяцияның генетикалық ерекшеліктері.
- Сыртқы ортаның әсері.
- Сыртқы жағдайлардың өзгерісіне популяцияның реакциясы.
Эволюцияның қозғаушы факторлары
Популяциялардағы эволюциялық өзгерістер үш негізгі қозғаушы фактордың өзара әрекеті арқылы қалыптасады. Тіршілік жағдайларының ықпалы осы факторлардың бағытталуын күшейтіп, өзгерістердің жинақталуына әкеледі.
Тұқым қуалаушылық
Белгілердің ұрпақтан ұрпаққа берілуі популяциядағы тұрақтылықты сақтай отырып, өзгерістердің жинақталуына мүмкіндік береді.
Өзгергіштік
Әр дарадағы айырмашылықтар табиғи сұрыптауға материал береді және бейімделудің жаңа бағыттарын ашады.
Сұрыптау
Қоршаған орта талаптарына сай келетін белгілердің сақталуын қамтамасыз етіп, популяцияның бейімделуін күшейтеді.
Осы факторлардың өзара ықпалы нәтижесінде популяциялар мекен ету ортасының нақты жағдайларына бейімделеді. Бейімделудің қалыптасуы мен оның одан әрі дамуының жиынтығы микроэволюцияны құрайды.