Құқықтық идеология дегеніміз құқықтық сананың құқықты және өмір шындығының құбылыстарын тұғырнамалық түрде бейнелеп, бағалайтын заңдық ұғымдарды, принциптерді, теорияны құрайтын жоғарғы қабаты
Құқықтық идеология: мәні, ерекшелігі және қазіргі Қазақстан үшін маңызы
Құқықтық идеология — құқықтық сананың ең жоғарғы қабаты. Ол құқықты және өмір шындығының құбылыстарын тұғырнамалық тұрғыдан бейнелеп, бағалайтын заңдық ұғымдар, принциптер мен теориялар жүйесін құрайды.
Негізгі айырмашылық
Құқықтық психология адам тәжірибесіне жақын, көбіне сезімдік қабылдауға ұқсас деңгейде көрінсе, құқықтық идеология құқықтық бағалаудың рационалдық деңгейіне сәйкес келеді. Ол құқық пен мемлекет құбылыстарын неғұрлым терең ой елегінен өткізіп, олардың мәнін түсіндіруге бағытталады.
Құқықтық идеологияның мақсаты
Құқықтық идеологияға құқықты қоғам қажеттіліктеріне сай келетін, идеологиялық жағынан жетілген мәдени-тарихи доктрина ретінде таныту үшін оның мәнін және әлеуметтік құндылығын ашуға ұмтылыс тән.
Мысал
Табиғи құқық концепциясы
Құқықтың бастауы адамның ажырамас табиғи құқықтарымен байланыстырылатын бағыт.
Мысал
Норматившілдік теория
Құқықты ең алдымен нормалар жүйесі ретінде қарастыратын ұстаным.
Мысал
Марксистік доктрина
Құқық пен мемлекетті әлеуметтік-экономикалық қатынастармен байланыстыра түсіндіретін көзқарас.
XXI ғасыр табалдырығындағы Қазақстан және жаңа құқықтық идеология қажеттілігі
XXI ғасырдың табалдырығында Қазақстан жаңа әлеуметтік-тарихи және геосаяси жағдайға қадам басты. Мемлекеттік-құқықтық реформа бағдарламасын (1993 ж.) негізінен орындағаннан кейін Қазақстан мемлекеті мен азаматтары үшін Республика Президентінің “Қазақстан-2030” стратегиясынан туындайтын және оны мемлекеттік-құқықтық салада нығайтатын жаңа құқықтық идеология қажет болды.
Концептуалдық параметрлер
-
1
Құқықтық идеология Қазақстан Республикасының стратегиялық мақсаттары үшін өткен және қазіргі дүниежүзілік юриспруденциядағы заң теориясы мен тәжірибесінен сындарлы әрі пайдалы деп танылғанның бәрін қабылдауға тиіс.
-
2
Құқықтық идеология Қазақстан қоғамының дамудағы тұрақтылығын және саяси топтасуын нығайтуға жәрдемдесуге тиіс.
-
3
Құқықтық идеология жеке адамның рөлі мен құқықтарын мемлекетке “алу” немесе “кеміту” логикасына құрмауы керек. Ол қоғам мен мемлекетке қатысты адамды дербестендіруді мақсат етумен шектелмей, жеке даралық пен әлеуметтіліктің бірлігінен туындайтын объективті шындыққа сүйеніп құрылуға тиіс.
Адам мен азаматтың міндеттері өзінің табиғаты бойынша әлеуметтік мәнге ие болғандықтан, оларды адам құқықтары туралы пайымдаулармен орынсыз араластырып жібермеу қажет.
-
4
Құқықтық идеология Қазақстан Республикасының егемендігі мен аумақтық тұтастығын нығайту, жан-жақты ұлттық қауіпсіздік пен мемлекеттік мүдделерді қамтамасыз ету қажеттігін негізге алуға тиіс.
1995 жылғы Конституцияда қаланған саяси биліктің ұйымдастырылуы мен жұмыс істеуі қағидаттарына сүйене отырып, кәсіби, қуатты және тиімді мемлекеттілікті дамытуға мүмкіндік туғызуы керек.
Құқықтық сана және құқықтық реттеу механизмі
Құқықтық сана құқықтық реттеу механизмімен тығыз байланысты. Ол құқықтың қалыптасуы мен қолданылуына бірнеше бағытта ықпал етеді.
1) Нормалар жасалмас бұрын
Құқықтық сана заң нормаларын жасаудың алдында жүреді, өйткені нормалар әрқашан субъектінің санасы мен еркіне тәуелді.
2) Қолдану үдерісімен қатар
Құқықтық сана нормалармен бірге үздіксіз әрекет етеді: құқық нормалары оларды субъектінің түсінуіне, санасы мен еркіне есептеліп құрылады.
3) Дамыту және жетілдіру
Құқықтық сана құқықтағы олқылықтарды түсіндіруге және анықтауға мүмкіндік береді, заңдарды жетілдіру мен құқықтың дамуын қамтамасыз етеді.