Қазақша рефераттар

Нақты жалақы

Жалақы динамикасы және нақты жалақы ұғымы

Өндіріс төмендеген кезеңде фирма жалақыны қысқартпайды, ал өрлеу кезінде біліктілігі жоғары қызметкерлердің еңбекақысын күрт өсірмейді. Осылайша, ақшалай жалақының динамикасы белгілі бір деңгейде тегістеледі: құлдырау кезінде төмендемейді, ал өсу кезінде біртіндеп көтеріледі. Жалақы деңгейінің өзгерісі, әдетте, алдын ала болжанатын белгілі бір шеңберде жүреді.

Нақты жалақы

Нақты жалақы — қолданыстағы баға деңгейінде төленген ақшалай жалақы сомасына қызметкер сатып ала алатын тауарлар мен қызметтердің саны.

Еңбегіне қарай бөлу және қоғамдық тұтыну қоры

Еңбегіне қарай бөлу заңы социализмнің басқа экономикалық заңдарымен тығыз байланыста қарастырылады. Себебі еңбекақы — жұмыс күші ұдайы өндірісінің материалдық негізі болып саналатын қоғамдық қажетті өнімнің тек бір бөлігі ғана. Ұдайы өндірістің өзге де материалдық негіздері болғандықтан, еңбек ресурстарының ұдайы өндірісі оңтайлы түрде дамуы тиіс.

Қорытындысында, жалақы еңбектің түпкі нәтижесіне сай келетін деңгейде болуы қажет. Социализм жағдайында игіліктерді бөлудің іріленген екі формасы ажыратылады:

  • Еңбегіне қарай бөлу — нақты көрінісі: еңбекақы (жалақы).
  • Қажеттіліктерді ескере отырып бөлу — нақты көрінісі: қоғамдық тұтыну қоры.

Социализмдегі жалақының мәні

Еңбекке қарай бөлудің нақты формалары еңбекақы және жалақы арқылы жүзеге асады. Социализм жағдайында жалақының сипаты өзгеше: ол капитализмдегі жұмыс күшінің құны мен бағасының «өзгерген түрі» ретінде қарастырылмайды.

Жалақы нені білдіреді?

  • Жалақы — қажетті еңбекпен жасалған қажетті өнімнің негізгі бөлігі.
  • Ол күрделі экономикалық қатынастарды қамтиды: қоғам мен жеке еңбекшілер, еңбек ұжымдары, ұжым мен қызметкерлер арасындағы қатынастар және т.б.
  • Демек, еңбекақы — экономикалық қатынастар жүйесінің жиынтығы.

Социализмдегі жалақы — еңбекке қарай бөлудің нақты формасы, халық табысының құрылуы мен қалыптасуының маңызды қайнар көзі. Жалпы халықтық кәсіпорындарда өндірілген өнімнің құрамынан, қоғамдық өндірісте жұмсалған еңбектің саны мен сапасына сәйкес, жұмыс күшінің ұдайы өндірісіне бағытталатын қажетті өнімнің негізгі бөлігі еңбекақы ретінде түседі.

Еңбекақыны ұйымдастыру: ескерілетін факторлар

Еңбекақыны дұрыс ұйымдастыру — күрделі іс. Ол көптеген жағдайларды ескеруді талап етеді, соның ішінде:

  • Өнім шығаруға қажетті еңбек мөлшері, сапасы және нормалары.
  • Қызметкерлердің біліктілік деңгейі, жалпы және кәсіби білімі.
  • Саланың халық шаруашылығындағы маңызы.
  • Территориялық ерекшеліктер мен жұмыс жағдайлары.

Еңбек сапасы

Орындалатын жұмыстың күрделілігі мен маңызын көрсетеді.

Еңбек мөлшері

Нақты өнім өндіру процесінде жұмсалған бұлшық ет және жүйке энергиясы шығынының жиынтығы.

Еңбек нормасы

Белгілі бір өнімге қажет қоғамдық қажетті еңбек шығынының нақты шамасы. Ол өндірістің нақты жағдайына қарай уақыт өте өзгеріп отырады.

Еңбекті нормалау: түрлері мен әдістері

Еңбек нормасының бірнеше түрі бар: уақыт нормасы, өнім шығару нормасы, қызмет көрсету нормасы, жұмыс істейтін адамдар санының нормасы және т.б.

Нормалау әдістері

Тәжірибелік-статистикалық әдіс — өткен тәжірибе мен статистикалық деректерге сүйенеді.

Ғылыми-техникалық негізделген (аналитикалық) әдіс — процесті талдау арқылы норманы дәлелдеуге бағытталады.

Еңбекті дұрыс нормалау — еңбекке ақы төлеуді жетілдірудің негізгі жолдарының бірі.

Жалақы формалары мен жүйелері

Социализм жағдайында жалақының көптеген формалары мен жүйелері қолданылады. Негізгі екі форма бар: мерзімді және кесімді жалақы.

Мерзімді жалақы

Жалақы мөлшері нақты жұмыс істелген уақытқа және қызметкердің біліктілігіне қарай төленеді.

Кесімді жалақы

Жалақы мөлшері қажетті сапада шығарылған өнім көлеміне қарай анықталады. Бұл форма еңбекті нормалаумен тікелей байланысты.

Нақты жұмыс жағдайын ескере отырып еңбекақы формаларының түрленуі жалақы жүйесі ұғымын қалыптастырады. Бұл — өндірістік қатынасты білдіретін экономикалық категория.

Негізгі жүйелер

Мерзімді ақы төлеу жүйелері

  • Жай мерзімді
  • Мерзімді-сыйлықты

Кесімді ақы төлеу жүйелері

  • Тікелей кесімді
  • Кесімді-сыйлық
  • Кесімді-прогрессивті

Кесімді жалақының түрленуі жеке, ұжымдық және аренда арқылы ақы төлеу үлгілерінде айқын көрінеді. Соңғы кезеңдерде ұжымдық еңбекақы төлеу кеңінен тарады: мұнда төлем мөлшері бригада, цех немесе бөлімше қызметкерлерінің түпкі еңбек нәтижесіне тәуелді болып, еңбек өнімділігінің артуына ықпал етеді.

Өнеркәсіпте еңбекақы төлеудің елеулі бөлігі кесімді-сыйлық жүйесі арқылы жүзеге асады; аккордты, жеке және ұжымдық кесімді жүйелер де тәжірибеде қолданылады.

Жалақының құрылымы: негізгі және қосымша бөлік

Халық шаруашылығы салаларының көпшілігінде жалақы екі бөліктен тұрады: негізгі және қосымша жалақы.

Негізгі жалақы

Жұмысшыларға тарифтік ставка бойынша, ал қызметкерлер мен қызметшілерге лауазымдық окладтарына сәйкес төленетін еңбекақы.

Қосымша жалақы

Белгіленген нормадан тыс жетістіктері үшін берілетін сыйақылар, үстемеақылар және басқа ынталандыру төлемдері.

Тарифтік жүйе: еңбекақыны ұйымдастырудың негізгі буыны

Еңбекақыны ұйымдастырудың негізгі буыны — тарифтік жүйе. Еңбек сапасын есепке алып, оны іс жүзінде қолданудың күрделі мәселелерін шешу үшін тарифтік жүйені пайдалану қажет. Сондықтан тарифтік жүйені дұрыс құрудың маңызы ерекше.