Қазіргі Батыс мәдениеті негізінен гедонистік сипаттас

Этносты биологиялық популяцияның әлеуметтік-антропологиялық аналогы ретінде белгілі бір деңгейде қарастыруға болады. Популяция дегеніміз — белгілі бір аумақта өмір сүретін, салыстырмалы түрде генетикалық оқшауланған бір түрге жататын организмдер тобы.

Биологиялық гендер сияқты, этногендер де этностың шегінен тыс көшіп-қонуы ықтимал. Соған қарамастан әрбір этностың қайталанбас әлеуметтік-этногенетикалық «портреті» қалыптасады.

Биологиялық түрді айқындайтын негізгі өлшем — генетикалық изоляция болса, этностың басты анықтаушы критерийі — мәдениет пен этностық сана-сезім.

Нақ өздік сана көрші этностар мәдениеттерінің шегін айқындап, «біз» және «олар» тәрізді дихотомиялық айырманы қалыптастырады. Мұндай шекаралар болмайынша, этнос туралы толық мәнде сөз қозғау қиын.

Өздік сана экзогамиялық некелердің азаюына ықпал етуі мүмкін. Дегенмен этностық бірлікте шешуші рөлді биологиялық емес, мәдени изоляция атқарады: тіл, ұлттық мәдениет, әдеп, мінез-құлық, жүріс-тұрыстың ішкіэтникалық нормалары.

Этностық қайталанбас болмысты сақтау үшін мәдени оқшауланудың белгілі бір деңгейі қажет. Бұл тұйықтықтың сыртқы көріністері — тіл тазалығын сақтауға ұмтылу, мәдени мұраны қорғау және этностың «жаны» саналатын құндылықтарды қолдап-қуаттау.

Этностық өздік сана этнос өкілдерінің руханиятындағы интеграциялық бірлікті көрсетіп қана қоймай, сол бірлікті нығайта түседі.

Халықты жұмылдырудың тағы бір факторы — жалпы мақсат бірлігі. Алайда ол ішкі идеялық бірліксіз жүзеге аспайды: азаматтардың ортақ келешекке сенімі болуы қажет. Ұлттық идея да осы ішкі бірліктен туындауы тиіс.

Этностық сана — этникалық бірдейленудің ең маңызды әрі анықтаушы шарты. «Біз—олар» айырмасы көмескіленген жерде этностық тұтастық та әлсірейді.

Л.Н. Гумилев этноэволюция жағдайын этностың популяциялық-энергетикалық әлеуетімен байланыстырады. Этнос энергиясының қайнар көзі ретінде ол белгілі бір мақсатқа бағытталған әрекетке тоқтау салдырмайтын ішкі құлшыныс — пассионарлылықты атайды.

Кейбір халықтар осы белсенділіктің арқасында мәдени немесе әскери экспансияға барады; кейбірі жинақталған әлеуетін тек сақтауға жұмсайды; ал енжар этностар қол жеткізген бірлігін және мекенін де ұстап тұра алмайды.

Дегенмен этностарды айыратын белгілердің негізгі бөлігі тұқым қуалаушылықтан гөрі әлеуметтік үдерістер арқылы қалыптасады: олар этникалық ортада дамиды. Кейбір генетикалық бейімділіктердің ашық көрінуі орта факторына тәуелді, ал әлеуметтік жүйелерде бұл тәуелділік тіпті күштірек.

Этникалық ерекшеліктерді сақтаудың механизмі пассионарлылықпен де реттеледі. Сыртқы қысым шамадан тыс күшейсе, этнос әлсіреуі немесе жойылуы мүмкін. Орташа қысым керісінше, өзін сақтауға бағытталған өздік сана мен белсенділікке серпін береді. Бірақ ұзаққа созылған қатты қысымға бірде-бір этнос мәңгі төтеп бере алмайды.

Қауіпті шақта этностың ең белсенді, патриоттық бөлігі этникалық ядроны (этноорталықты) қалыптастырады. Сонымен қатар этнос ішінде басқа мәдениеттермен ықпалдасуға бейіл топ — космополиттік бағыт та болуы мүмкін. Патриоттық өзек көбіне ассимиляцияға қарсы тұрып, этностық тұтастықты сақтауға ұмтылады.

Этнос ауыр дағдарысқа ұшырағанда, қорын тұтастығын сақтауға жұмсайды. Резервтері жеткіліксіз болса, мәдени және әлеуметтік ассимиляция күшейіп, құлдырау қаупі артады.

Табиғи-географиялық факторлармен қатар, мемлекеттік немесе әкімшілік-территориялық кедергілер де жаңа этностардың пайда болуына ықпал етеді. Мемлекет — этносты қалыптастыратын ең маңызды факторлардың бірі: ол этностарды бөлшектеуі де, бірнеше этносты бір ұлтқа кіріктіруі де мүмкін.

Дүниежүзілік өркениеттен оқшауланып, белгілі бір табиғи-географиялық ареалда өмір сүретін қауымдар бар. Бұлар салыстырмалы түрде сирек кездесетін реликтік этностарға жатады: Солтүстіктің жергілікті халықтары, Полинезия мен Австралия аборигендері, Африканың ну ормандарындағы кейбір тайпалар.

Олар эндогамияға берік болғанымен, аз санды болғандықтан өнеркәсіп пен технологияны өз бетінше кең көлемде дамыта алмайды. Оқшаулану дәстүрді сақтауға көмектескенімен, табиғи және әлеуметтік катаклизмдерге, сыртқы экспансияға төтеп беру мүмкіндігі шектеулі.

Адамдар тобы өзге қауымдардан айырмашылығын айқын сезінгенде, эндогамиялық некелесуге бейім болғанда және ең бастысы — ішкі мәдени байланыстар сыртқы мәдени араласулардан басым түскенде ғана ол топты этностық бірлік деп атауға негіз пайда болады.

Бір территорияда өзіндік мәдениет пен тіл ерекшеліктері айқындалып, этностық өздік сана мен тәндестілік белгілері көріне бастағанда, әуелі этнос бекемделуі қажет. Содан кейін ғана интеграция туралы ой салмақты бола алады. Бұл кезеңде шеттен мәдени қабылдауларды және экзогамияны шектейтін тетіктер (кейде заңнамалық шаралар) іске қосылуы ықтимал: мақсат — жұтылып кетпеу, мәдени ассимиляциядан сақтану.

Қазіргі шындықта ата-бабасы қазақ болғанымен, тілі мен тәрбиесі өзге тілдік-мәдени кеңістікте қалыптасқан миллиондаған ұрпақтың сыртқы мәдени өлшемдерді тұтынуға бейім екені белгілі. Мұндайда адамның «қазақ» деп аталуы немесе формалды этностық идентификациясы оның гибридтік мәдени кейпін өздігінен өзгерте алмайды.

Сондықтан этностық өздік сана мен жай ғана этностық идентификацияны теңестірмеу керек. Адамдардың бір-біріне «бүйрегі бұруы» үшін этникалық орта, ортақ құндылықтар, ортақ бірдейлік және ең маңыздысы — солардың саналы түрде түйсінілуі қажет. Бұл — өздік сана.

Өткені бар этнос қана этнос ретінде сақтала алады. Енді-енді аяққа тұрып келе жатқан қауым үшін праэтностық тарихты қастерлеу (мысалы, қазақ үшін көне түркілікке құрмет) — қажеттілік. Тіпті аңызға сүйенген өткеннің өзі халықтың өзіндік бірлігін ұстап тұратын психологиялық және мәдени тірек бола алады.

Дәстүрлер — этностың мән-мағынасы, оның «белдігі». Дәстүр жоғалса, этнос араласу мен мәдени қысым нәтижесінде тез ыдырайды. Этнос мүшелері өздерін ұлы дәстүрдің мұрагері ғана емес, оның бөлшегі ретінде сезінгенде ғана іргесі бекемделеді.

Космополитизм толқыны жұтып жібермеуі үшін этнос қайталанбас болмысын орнықтыра білуі керек. Бұл тұрғыда дәстүр сақтаушы аға ұрпақтың, көнекөз қариялардың рөлі айрықша.

Қазіргі Батыс мәдениеті көбіне гедонистік сипатта, оған прагматизм мен утилитаризм де тән. Мұндай бағдар сезімдік ләззатқа, тұтынуға және қысқа мерзімді тиімділікке басымдық береді. Нәтижесінде қоғам көңіл көтеру индустриясының «ортасына» айналып, рухани мәдениет әлсіреу қаупіне ұшырайды.

Техногендік өркендеу материалдық игіліктерді көбейтсе де, ол бәрін бірдей толық қамтамасыз ете бермейді. Өндіріс пен тұтынудың шамадан тыс өсуі дағдарысқа апарады деген болжам бар; әсіресе бәсекеге қабілетті, еңбекқор қоғамдармен салыстырғанда әлсіз тұстар айқындала түседі.

Дағдарыстан шығу сценарийлерінің бірі ретінде тұтыну деңгейінің табиғи-эволюциялық жолмен біртіндеп төмендеуі ұсынылады.

Дәстүрлі этнос өмірінде қауымдасу және патриархалдық уклад кейде өзіндік болмысты сақтауда тиімді тетік бола алады. Қазіргі жағдайда өткенге «қарайлай» өмір сүру ескілік сияқты көрінгенімен, ол түп-тамырды жойылудан аман сақтайтын қорғаныс механизміне айналуы мүмкін.

Бірақ этностық құрылым нығайған сайын басымдықтың ауысуы — қажеттілік: дәстүрді тек қайталау емес, оны жаңа сапада жалғау керек. Бұл жерде рухани мәдениет пен прагматизмнің синтезі қажет.

Қоғам дамыған сайын «кім үлкен болса, соған еру» қағидасын да қайта ой елегінен өткізу маңызды: енді жасына қарамай, кім шын мәнінде үлгі бола алса, солармен бірдейлесу басымдыққа айналуы тиіс. Ол үшін санадағы серпіліс керек; серпіліс бар жерде прогрессивтік бағыттағы адамдардың саны артады, ал өзгеріс бағытын тоқтату қиынға соғады.

П. Сорокин этностың (кеңірек — мәдениеттің) дамуында екі фазаны ажыратады:

• Сезінушілік (гедонистік-эмпирикалық) фаза — мұнда назар эмпирикалық-сезімдік қажеттіліктерді, тәндік қалауларды қанағаттандыруға ауады.
• Идеациондық фаза — мұнда рухани қажеттіліктер алдыңғы орынға шығады.

Батыс мәдениеті гедонистік те, прагматикалық-утилитарлық та сипаттарымен көрінеді деген пайым бар. Екеуінде де дүниеге материалистік көзқарас басым болып, рухани мәдениетке қауіп төндіруі ықтимал.

Прогрессивтік дамуды көбіне қажеттіктердің өсуі айқындайды. Бұл өсімге көрші мәдениеттердің ықпалы да, табиғи стихиялар да әсер етуі мүмкін. Прагматикалық фазада қажеттіктер мен өндірістің қарқынды өсуі орын алып, материалдық тиімділік пен пайда табу басты бағдарға айналады.

Мұндай жағдайда экономикалық негізі әлсіз көптеген дәстүрлер ұмыт қалуы мүмкін: «тиімді» нәрсе жақсыға баланып, практикалық пайда әкелген құбылыстар этикалық тұрғыдан да ақтала бастайды.

Прагматикалық мәдениеті дамыған қоғамға ену де салыстырмалы түрде жеңіл: мысалы, белгілі бір елдің заңнамалық және қоғамдық тәртіптерін мойындап, міндеттерін орындау азаматтық бірдейленудің жеткілікті шартына айналуы ықтимал. Осы себепті прагматикалық өркениет өз құндылықтарын тарату арқылы ықпал аясын кеңейтуге бейім.