Қазақша рефераттар

Эллиндік философия

Грек философиясының туу ортасы

Грек философиясы мен мәдениетінің ең қарқынды өркендеген өңірі Грекияның өзінен гөрі Жерорта теңізі жағалауындағы, бір кезеңде гректер ықпал еткен елдер болды. Милет, Самос, Абдера сияқты сауда жолдарына жақын қалаларда экономикалық байланыстар кеңейіп, соның нәтижесінде ірі мәдени орталар мен философиялық қауымдастықтар қалыптасты.

Милет мектебі: материалдық бастапқы негізді іздеу

Ежелгі Грекияда б.з.д. VI ғасырда қалыптасқан алғашқы философиялық мектеп — Милет мектебі. Оның негізін қалаушылар: Фалес, Анаксимандр және Анаксимен. Олар дүниені бір-бірінен бөлуге келмейтін тұтас үдеріс деп түсініп, оның түпнегізін материалдық бастаудан іздеді.

Үш ойшылдың түпнегіз туралы тұжырымдары

  • 1

    Фалес (б.з.д. 640–560) — дүниенің негізі су.

  • 2

    Анаксимандр (б.з.д. 610–540) — түпнегіз апейрон (шексіздік, анықталмаған бастау).

  • 3

    Анаксимен (б.з.д. 546 ж. туған) — дүниенің негізі ауа.

Милет ойшылдары мифологиялық түсіндірулерден саналы түрде бас тартып, алдымен жаратылыстану сипатындағы бақылаулар мен пайымдауларға сүйенді. Олар «дүниеде не бірінші?» деген сұрақтан гөрі, әлемнің біртұтастығын белгілі бір материалдық бастау арқылы түсіндіруге ұмтылды.

Гераклит: өзгеріс, қарама-қарсылық және от

Эфестік Гераклит (шамамен б.з.д. 540 ж.) философия тарихында ерекше із қалдырды. Ол «Қараңғы» деген қосымша атпен де белгілі: мұндай атау оның қысқа, жинақы әрі күрделі тілдік стиліне байланысты айтылған. Гераклит әрбір құбылыстың мәнін қарама-қарсылықтардың байланысы арқылы ашуға тырысты.

Негізгі идеялар

  • Әлем тұрақсыз: үнемі қозғалыс пен өзгерісте, үздіксіз дамуда.

  • «Өзенге екі рет түсе алмайсың»: бәрі ағып жатыр.

  • Қарама-қарсылықтар бірін-бірі толықтырады, біріне бірі өтеді.

  • Дүниенің түпнегізі — от (материалдық біртұтастықтың белгісі ретінде).

Гераклит диалектикалық ойлауды тереңдетіп, танымда салыстыру әдісінің маңызын көрсетті: жақсылық пен жамандық, әсемдік пен көріксіздік сияқты ұғымдар бір-біріне қатысты салыстыру арқылы айқындалады.

Элей мектебі: болмыс пен ойлаудың қатынасы

Гераклиттік өзгеріс идеясымен салыстырғанда қарсы бағыттағы ықпалды ағымдардың бірі — Элей мектебі. Оның басты өкілдері: Парменид пен Зенон. Олар философияға болмыс туралы мәселені жүйелі түрде енгізіп, болмысты танудың өзегіне ойлауды қойды.

Парменид пен Зенонның өзегі

Парменид: «Болмыс бар, болмыс емес — жоқ» деген қағида арқылы болмыстың тұрақтылығын алға тартты.

Зенон: ойлаудың қайшылықтарын ашатын атақты апорияларды ұсынды (мысалы, «Ахиллес пен тасбақа», «Жебе»).

Апория — ойлаудағы тұйыққа тірелу, шешімі қиын парадоксқа ұқсас мәселе.

Элей мектебінің басты жаңалығы — ойлаудың болмысқа қатынасын негізгі философиялық түйін ретінде қоюы. Кейін бұл сұрақ философияның іргелі мәселелерінің біріне айналды.

Сан, атом және адам: әртүрлі түсіндіру жолдары

Пифагоршылдар

Дүниенің негізін сандық қатынастардан көрді: «сан» — заттар мен үдерістердің өлшемі әрі мәні.

Атомистер

Демокрит бастаған бағыт бойынша, әлем атомдардан тұрады: атом бөлінбейді, мәңгі, өзгермейді.

Софистер

Б.з.д. V–IV ғғ. софистік ой антропологиялық сипат алды. Протагордың қағидасы: «Адам — барлық нәрсенің өлшемі».

Протагор: салыстырмалылық және тәрбиенің рөлі

Протагор білімнің салыстырмалы екенін «ештеңе өздігінен пайда болмайды; бәрі басқаларға қатынасы арқылы айқындалады» деген ой төңірегінде негіздеді. Оның пікірінше, адамдарда «теріс пікір» жоқ, алайда көзқарастардың ішінде ақиқатқа жақынырақ тұжырым болуы мүмкін.

Ол пайдалық өлшемін маңызды санады және жақсылық пен жамандықтың салыстырмалылығын көрсетті: ненің жақсы, ненің жаман екенін адам өз пайдасы мен жағдайына қарай бағамдайды.

«Ізгілікке үйретуге бола ма?» деген сұраққа ол: ізгілікке талпыну қабілеті баршада бар, бірақ ізгілік туа бітпейді, сондықтан тәрбиелеу керек деп жауап береді. Мемлекет тек ізгі қасиеттерді тәрбиелей алатын болса ғана жазалауға моральдық негіз табады, өйткені жазалау — жамандықтың алдын алудың құралы.

Классикалық кезең: Сократ, Платон, Аристотель

Сократ: «Өзіңді таны» және майевтика

Сократ (б.з.б. 469–399) бастапқыда мүсіншілікпен айналысып, кейін философ әрі қоғам қайраткері ретінде танылды. Ол софистер көтерген «адам мәселесін» тереңдетіп, философияның басты өзегі ретінде адамның өзін-өзі тануын қойды.

Бірінші қағидасы: «Өзіңді өзің таны!» — адам ішкі дүниесін түсінуге ұмтылуы керек.

Екінші қағидасы: «Мен білетінім — менің ештеңе білмейтіндігім».

Сократ жазбаша еңбек қалдырмаған; оның көзқарастары Платон мен Аристотель арқылы жетті. Ол диалог пен сұрақ қою тәсілін дамытып, қарсыласын өз пікіріндегі қайшылықтарды өзі аңғартуға жеткізді. Бұл әдіс — майевтика: сұрақтар арқылы жалпы ұғымды «дүниеге әкелу», жалқыдан жалпыға индуктивті ой қорыту.

Сократ моральдық өлшемдер объективті деп есептеді: жақсылық пен жамандықтың айырмасы салыстырмалы емес, принциптік. Жамандық — жақсылықтың не екенін білмеуден туады; демек, әдептілік — танымның салдары. Соңында оған «жастарды бұзды» және «құдайды жоққа шығарды» деген айып тағылып, ол заңды құрметтеу ұстанымымен у ішіп қайтыс болды (б.з.б. 399).

Платон: идеялар әлемі және таным — еске түсіру

Платон (б.з.б. 427–347) — Сократтың ең танымал шәкірттерінің бірі. Оның көптеген диалогтарында негізгі кейіпкер ретінде Сократ көрінеді. Платон Афины демократиясын өткір сынға алды және шәкірт тәрбиелеу үшін Академия ашты.

Платон сезімдік дүниені толық шындық деп мойындамай, оны «көлеңке» ретінде сипаттады: шынайы болмыс идеяларда. Ол «таным — үйрену емес, еске түсіру» деген тұжырымды алға тартты және «идея» ұғымын философияға жүйелі енгізген ойшыл ретінде белгілі.

Платон үшін идея мәңгі: тумайды, өлмейді, өзгермейді; ал әртүрлілік пен өзгеріс заттарға тән. «Мемлекетті философтар басқармайынша, адамзат зұлымдықтан арылмайды» деген ойы оның саяси-этикалық бағдарламасының өзегіне айналды.

Негізгі еңбектері: «Мемлекет», «Теэтет», «Федон» және т.б.

Аристотель: сын, жүйелеу және «ақиқат қымбат» қағидасы

Аристотель (б.з.б. 384–322) ілімі бір жағынан көне грек философиясының қорытындысы іспетті болса, екінші жағынан кейінгі ғылыми дәстүрлердің бастауына айналды. Ол өзіне дейінгі ойшылдардың, әсіресе Платонның идеяларын терең талдап, «Метафизика» еңбегінде болмыс мәселесін жан-жақты қарастырды.

Аристотель Платонның шәкірті бола тұра, өз жүйесін қалыптастыру барысында ұстазының көзқарастарын сынға алды. Оған: «Неге ұстазыңның көзі тірісінде қарсы шықпадың?» дегенде: «Платон маған дос, бірақ ақиқат одан да қымбат» деп жауап бергені айтылады.

Эллинизм дәуірі: стоялықтар, эпикуршілдер, скептиктер

Эллинизм дәуірі (б.з.б. III–II ғғ.) басталғанда философиялық ой жаңа әлеуметтік-мәдени кеңістікте дамыды. Бұл кезеңде әртүрлі мектептер бұрынғы ілімдерді жалғастырып, адам өмірінің мәні мен ішкі рухани әлемін түсіндіруге басымдық берді.

Стоялықтар

Негізін қалаушы — Зенон. Стоялықтар логика, физика және этика арқылы табиғатты (ғарышты) тұтастық ретінде қарап, адамды сол тұтастықпен байланыста түсіндіруге ұмтылды.

Эпикуршілдер

Эпикур Демокриттің атомдық көзқарасын дамыта отырып, жаратылыстану мен этика, эстетика мәселелерін көтерді; атомдар туралы пайымдауды қоғамдық өмірді талдаумен ұштастырды.

Скептиктер

«Қарастырамын, зерттеймін, күдіктенемін» қағидасына сүйенген бағыт. Негізін қалаушылардың бірі — Пиррон; кейін Секст Эмпирик бұл дәстүрді дамытты.

Скептиктер үшін маңыздысы — таным жетістіктеріне сыни көзқараспен қарап, өткен пайымдарды қайта тексеру арқылы ойлау мәдениетін жаңарту.

Неоплатонизм және ортағасырлық ойға әсері

Неоплатонизм өз дәуірінің әлеуметтік тәжірибесін абстракциялық философиялық формулалармен бейнелей алды. Ол тілмен толық жеткізу қиын Тұтастық ұғымын абсолюттендіруге, Тұтастық пен материалдық ғарыш, құдай мен адам арасындағы сансыз аралық сатыларды түсіндіруге ұмтылды. Мұның өзі мифологиялық ойлауды философиялық деңгейде жаңғыртты.

Дене тіршілігіне қатысты құндылықтарды шектеу, аскетизм мен экстазға басымдық беру — тек ерте христиандық философияға ғана емес, кейінгі ортағасырлық теологиялық ойлауға да елеулі ықпал етті.

Филон Александрийскийдің Көне Өсиетті грек философиясымен синтездеуге жасаған талпынысы толыққанды дәстүрге айнала қоймады. Христиандықтың жеңісі антикалық ойлау тәсілін игере отырып, оны бір мезгілде терістеу арқылы жүзеге асты; бұл кейін антиктік-христиандық, одан соң еуропалық христиандық өркениеттің қалыптасуына жол ашты.

Эмпедокл және Анаксагор: бастамалар туралы екі үлгі

Эмпедокл: төрт «тамыр» және екі ғарыштық күш

Эмпедокл (шамамен б.з.д. V ғ.) «Табиғат туралы», «Тазару» еңбектерімен белгілі (бүгінге үзінділері ғана жеткен). Ол әлемнің алғашқы бастамасы ретінде төрт «тамырды» — жер, су, ауа, от — қабылдайды. Бұл бастамалар бір-біріне айналмайды, ал дүниедегі заттар олардың әртүрлі мөлшерде араласуынан пайда болады.

Әлемдегі өзгерістің қозғаушысы ретінде ол қарама-қарсы екі бастаманың күресін ұсынады: Филия (махаббат, біріктіруші күш) және Нейкос (жек көру, ажыратушы күш). Олардың алма-кезек үстемдігі ғарыштық цикл фазаларымен байланысады. Эмпедокл әлемді мәңгі қайталанып отыратын үдеріс деп санады: «тамырлар» деңгейінде өзгеріс жоқ, ал жеке заттар деңгейінде үздіксіз өзгеріс бар.

Анаксагор: шексіз көп «тұқымдар» және ақыл-ойдың рөлі

Анаксагор (б.з.д. 500–428) «Табиғат туралы» еңбегінде алғашқы бастама төртеу емес, сан жағынан шексіз көп деп тұжырымдайды. Ол бастаманы су, алтын секілді дайын заттар емес, әрбір заттың көзге көрінбейтін өте ұсақ бөлшектері — «барлық заттардың тұқымдары» ретінде түсіндіреді (Аристотель дәстүрінде — гомеомериялар).

Анаксагор үшін сапалар мәңгі және өзгермейді; ал дүниені танып-білу қарама-қарсы қасиеттер арқылы жүзеге асады (мысалы, салқынды — жылумен, тәттіні — ащымен салыстыру арқылы). Сезім мүшелері гомеомерияларды тікелей аша алмайтындықтан, ақиқатқа жеткізетін негізгі құрал — ақыл-ой. Ол білім адамның еркіндігіне жол ашады деп санады және кейінгі антикалық ойға айтарлықтай әсер етті.

Сократтан кейінгі этикалық бағыттар: киниктер және гедонизм

Сократтың рақымшылық (ізгілік) пен бақыт туралы ілімдері кейін кең тараған екі мектептің — киниктер мен гедонизмнің — этикалық талқылауларына өзек болды.

Киниктер: жеке зат және жалпы ұғым туралы

Киниктер мектебінің негізін қалаушы Антисфен (б.з.д. 444–368) нақты өмір сүретіні — тек жеке заттар, ал жалпы ұғымдар — затты атау мен сипаттауға арналған сөз деп есептеді. Білім ұғым мазмұнын құрайтын пайымдаулар арқылы беріледі, бірақ пайымдауларда заттың «мәнін» белгілерді тізу арқылы түгел қамту қиын, өйткені олар қайшылыққа ұрынуы мүмкін.

Киниктердің жалпы ұғымдар мен жеке заттар туралы пікірлері кейінгі дәуірдегі номинализммен үндесіп жатады.