Қазақша рефераттар

Қазақ тілін оқыту методикасы

Кіріспе

Адам өзі өмір сүретін өлкенің халқымен бірге еңбек етіп, қарым-қатынас жасайтыны белгілі. Халықтың тарихын, мәдениетін, тілін, рухани байлығын білу — сол халыққа деген құрметті арттырады. Шынайы достық пен өзара түсіністік те, ең алдымен, тіл арқылы орнығады.

Сондықтан Қазақстанда өмір сүретін түрлі этнос өкілдерінің достық қарым-қатынасы мен өзара сыйластығын нығайтатын ортақ құрал ретінде қазақ тілі қызмет атқаруы тиіс. Бұл мақсатқа жету үшін қазіргі білім беру парадигмасына сай, әсіресе орыс тілінде оқытатын мектептерде қазақ тілін оқытуды жетілдіру, әдістемені жаңарту және өмір талабына сай жаңа тәсілдерді енгізу қажет.

Мемлекеттік тілдің қоғамдық қызмет аясы кеңейген сайын, қазақ тілі мұғалімдерінің басты міндеті — оқыту әдістемесін жетілдіру, тиімді технологияларды пайдалану және тілдік дағдыларды өмірлік жағдаяттармен байланыстыра дамыту.

Қазақ тілі — салаларға бөлінетін, қыр-сыры мол, күрделі әрі бай тіл. Сондықтан тілдік материал жеңілден ауырға, белгіліден белгісізге қағидасымен, жүйелі түрде меңгертілуі керек.

Екі негізгі бағыт: ауызекі тіл және жазба тіл

Бүгінгі таңда қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болған жағдайда, өзге ұлт өкілдерін қазақ тіліне үйрету жұмысы екі бағытта қатар жүргізілуі тиіс:

  • Ауызекі байланыстырып сөйлеуді дамыту: ойды жүйелі жеткізу, тілдік нормаларды сақтау, сөйлесім дағдысын қалыптастыру.
  • Жазбаша сауатты жазуды дамыту: емле, тыныс белгілері, мәтін құрау және жазылым мәдениетін қалыптастыру.

Жазбаша сауаттылық — сөздерді өзара байланыстырып қана қою емес, ойды дәл, түсінікті және әдеби нормаға сай қағазға түсіру. Жазылымды жүйелі дамыту арқылы мұғалім оқушының жазу мәдениетін қалыптастырып қана қоймай, ауызекі сөйлеуін де жақсартады.

Сөздікпен жұмыс: күнделікті дағдыға айналдыру

Жүйелілік және қызықтыру

Оқушыларды сауатты, көркем жазуға үйрету үшін оқулықтағы тапсырмалармен шектелмей, жас ерекшелігіне сай жазылым жұмыстарын түрлендіріп отыру қажет. Мұның негізі — сөздікпен жұмысты жүйелі әрі қызықты ұйымдастыру.

Күнделікті сабақта жаңа сөздерді ауызша қайталатып, мағынасын түсіндіріп, қажет жағдайда аудармасын айтқызып, кейін сөздік дәптеріне жаздыру тиімді. Келесі сабақта сол сөздерді қайта сұрау — есте сақтауды күшейтеді.

Нақты тәсілдер

  • Жаңа сөздер қатысқан мәтінді оқыту.
  • Сөздің қасына синоним, антоним, омоним жаздыру.
  • Сөздерді сөйлемде, кейін шағын мәтінде қолдандыру.

Мұндай жұмыс оқушылардың қызығушылығын арттырып, танымдық белсенділігін күшейтеді: жаңа сөзді есте сақтайды, орнымен қолданады, сөздік қоры молаяды.

Жаттығулар жүйесі: тілдік және сөйлеу жаттығулары

Тілді үйретудің негізгі құралдарының бірі — жаттығулар. Тәжірибелі мұғалім жаттығуларды оқушының деңгейіне қарай күрделендіріп те, қажет жағдайда жеңілдетіп те, түрлендіріп қолдана алады.

Екі топқа бөлу

Тілдік жаттығулар

Тілдік нұсқалар туралы алғашқы білімді бекітуге бағытталады. Қазіргі оқулықтардағы тапсырмалардың көбі осы топқа жатады.

Сөйлеу жаттығулары

Ауызекі сөйлеу нормаларын сақтап сөйлеу дағдысын қалыптастырады және жазбаша сауатқа оң ықпал етеді.

Тілді үйретудің алғашқы қадамы — тілдік жаттығулар арқылы тілдік нұсқалардың мағынасы мен қолданысын меңгерту. Бұл бағытта сөйлем мүшелерін орынды қолдануға жаттықтыру, сөйлемді біртіндеп толықтыру немесе қысқарту арқылы жазба тілді дамыту маңызды.

Сөйлемді кеңейту және қысқарту: жазылымды ширата түсетін әдіс

Мысалы, «Ағам келді» деген қысқа сөйлемді біртіндеп кеңейтуге тапсырма беру арқылы оқушы сөйлем құраудың логикасын, анықтауыштар мен толықтауыштарды орынды қолдануды үйренеді.

Кеңейту үлгісі

  1. Ағам келді.
  2. Менің ағам келді.
  3. Менің ең үлкен ағам келді.
  4. Менің ең үлкен ағам біздің үйге келді.
  5. Менің ең үлкен ағам біздің жаңа үйге келді.
  6. Менің ең үлкен ағам біздің жаңа үйге сағат бесте келді.

Сонымен қатар кері бағытта да жұмыс жасалады: соңғы, күрделі сөйлемді беріп, оны біртіндеп бір сөзден қысқартып, негізгі мағынаны сақтап қалуды үйрету тиімді. Тапсырмалардың осылайша әр деңгейде берілуі міндетті және мүмкіндік деңгейлерінде жазу жұмыстарын ұйымдастыруға жол ашады.

Суретпен жұмыс: ой мен сезімді тілге көшіру

Оқушылардың жазба сөйлеу тілін дамытудағы тиімді тәсілдің бірі — суретпен жұмыс. Сурет оқушының ойы мен сезімін оятып, алған әсерін сөзбен жеткізуге ықылас тудырған кезде ғана тіл дамыту мен эстетикалық тәрбиенің мақсатына қызмет етеді. Сондықтан суретті таңдауға ерекше мұқият болған жөн.

Суретті талдау мәдениеті

Мұғалім оқушыларды эмоциялық қабылдаудан суреттің құрылымын ашуға жетелейді: тақырып, идея, сюжет, бейнелеу құралдарының рөлі анықталады. Құрылымдық талдау сезім мен сананы жаңа сатыға көтеріп, ойды нақтылауға көмектеседі.

Сурет арқылы тіл дамытуда оқушылардың өздері қойған атауларын талдау, салыстыру, ең дәл нұсқасын таңдау және суретшінің берген атауымен салыстыру сияқты жаттығулар да пайдалы.

Жас ерекшелігіне сай күрделендіру

Суретпен жұмыс 1-сыныптан 11-сыныпқа дейін біртіндеп күрделеніп, оқушылардың сөздік қорына сай дамытылып отырады. Тапсырманы үлестірме карточка арқылы немесе үлкен сюжетті суретті іліп қою арқылы ұйымдастыруға болады.

Тапсырма түрлері

  • Заттық сурет бойынша атауын айтқызу, сипаттату.
  • Сөз, сөз тіркесі, сөйлем, әңгіме, шығарма жаздыру.
  • Ребус, сөзжұмбақ шештіру арқылы сөзді бекіту.

Қарапайым диалогқа сүйенген үлгі (бастауышқа)

Сұрақ: Мынау нелер?

Жауап: Мынау гүлдер.

Сұрақ: Гүлдер қандай?

Жауап: Гүлдер әдемі.

Сұрақ: Ыдыста қандай гүлдер бар?

Жауап: Ыдыста қызыл, сары, ақ, көк гүлдер бар.

Жоғары сыныптарда бұл жұмыс сюжеттік суреттер арқылы тереңдетіліп, мәтін құрастыру мен дәлелді пікір жазуға ұласады.

Сурет бойынша жұмыс нәтижесінде оқушылар зат атауларын, сөйлем құрылымдарын жиі қайталап, оларды қатесіз жазуға дағдыланады және есте берік сақтайды. Мұғалім тапсырмаларды сабақтың мақсатына, оқушы деңгейіне және жағдайға қарай салыстыру тәсілдерімен түрлендіре алады.

Қатемен жұмыс: нәтижені бекіту кезеңі

Жазба жұмыстарынан кейін қатемен жұмысқа арнайы уақыт бөлу маңызды. Қателерді талдау оқушыға әлсіз тұсын нақты көруге, ережені тек жаттап қоймай, дұрыс қолдануға мүмкіндік береді.

Сабақтың қызықтылығы — тиімділіктің шарты

Сабақ мазмұны әртүрлі әрі мағыналы ұйымдастырылғанда ғана оқушының ынтасы артып, жазылым мен сөйлесім дағдылары тұрақты қалыптасады.

Қорытынды

Оқушының ауызекі сөйлеу тілін де, жазбаша сөйлеу тілін де дамыту — мұғалім ұйымдастыратын жүйелі жұмысты талап етеді. Сөздікпен жұмыс, мақсатты жаттығулар, сөйлемді кеңейту мен қысқарту, суретпен жұмыс және қатемен жұмыс — бірін-бірі толықтыратын әдістемелік тетік.

Ең бастысы — оқушының жас ерекшелігі мен деңгейін ескеріп, тапсырмаларды түрлендіре отырып, жазылымды күнделікті тәжірибеге айналдыру.

Әдебиеттер

  1. 1. Қазақстанның болашағы қазақ тілінде. Ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. Қарағанды, 2006.
  2. 2. Д. Әлімжанов, Ы. Маманов. Қазақ тілін оқыту методикасы. Алматы, 1998.
  3. 3. А. Оралбаева. Орыс мектептерінде қазақ тілін оқыту әдістемесі. Алматы, 1992.