Қазақша рефераттар

Стандартты емес кәсіптік бағдар беру сабақтарында құзыреттілікті дамыту

Кіріспе: кәсіптік бағдар берудің өзектілігі

Бүгінгі күннің басты міндеттерінің бірі — жастардың саналы түрде өз кәсібін таңдап, өмірлік жолын дұрыс айқындауы. Сондықтан мектепте кәсіптік бағдар беру жұмысын жүйелі жолға қою — уақыт талабы. Кәсіптік бағдар беру — мемлекеттік деңгейдегі маңызды іс әрі күрделі мәселе.

Адамның еңбекке бейімділігі мен қабілетін анықтау және оны дамыту көбіне мамандықты дұрыс таңдаумен тікелей байланысты. Мектепті аяқтап, жоғары оқу орнына түсу немесе басқа білім бағытын жалғастыру — түлектің өміріндегі ең ірі кезеңдердің бірі. Өзі қалаған жолын таңдай білу — болашаққа мақсат қойған әрбір жас үшін шешуші қадам.

Кәсіп пен мамандық: айырмашылығы неде?

Кәсіп

Кәсіп — адамның қызметі мен әрекет ету аясы, еңбек ету құбылысы. Ол кең ұғым: бір адамның өмір бойы айналысатын қызмет саласын жалпы сипаттайды.

Мамандық

Мамандық — белгілі бір кәсіпті нақты орындауға мүмкіндік беретін арнайы дайындық пен құзырет. Мамандық иесі күрделі еңбек саласының нақты бір бағыты бойынша жұмыс істейді.

Кәсіптің ауқымы мамандыққа қарағанда кең. Ал мамандық таңдау — адамның өзін-өзі тәрбиелеуі мен болашақ жоспарын құруының маңызды бөлігі. Бұл шешім жеке өмір құру, қоғамда өз орнын табу сияқты мәселелермен қатар жүреді.

Қазіргі таңда жастардың ақыл-ой еңбегіне негізделген мамандықтарды игеруге ынтасы төмендегені байқалады. Дегенмен тәуелсіз Қазақстанға ғылым мен техника саласында жоғары білікті мамандардың көптеп қажет екенін ескеру маңызды.

Мамандық таңдауға әсер ететін 8 фактор

1) Отбасының ықпалы

Үлкендердің пікірі, отбасы дәстүрі, күтуі және бағыттауы.

2) Достар мен құрбы-құрдастар

Қоршаған ортадағы пікір, тренд және топтық ықпал.

3) Мұғалімдер мен педагогтар

Тәжірибелі педагог оқушының сабақтағы және сабақтан тыс белсенділігін, мінез-құлқын бақылай отырып, қабілетін көре алады және мамандық таңдауға нақты кеңес береді.

4) Жеке кәсіби жоспар

Мақсат, өмірлік стратегия, оқу бағытын алдын ала ойластыру.

5) Қабілеттілік

Белгілі бір істі меңгеру мүмкіндігі, табиғи және дамытылған қабілеттер.

6) Әлеуметтік ортаға бейімделу

Қоғамдық сұраныс, мәртебе, аймақтағы мүмкіндіктер әсері.

7) Ақпараттандырылу деңгейі

Мамандық туралы сенімді ақпараттың болуы немесе болмауы.

8) Бейімділік

Сүйікті пәндер мен қызығушылық арқылы байқалатын табиғи бағыт.

Сауалнама нәтижесі: ақпарат жетіспеушілігі — негізгі мәселе

Астана қаласындағы №43 мектептің 9–11 сынып оқушылары арасында болашақ мамандықты таңдау мақсатында сауалнама жүргізілді. Зерттеуге 3600-ден астам оқушы қатысты.

Негізгі көрсеткіш

Әлеуметтік сұраныстың алғашқы нәтижесі бойынша оқушылардың 52,9% болашақ мамандығы туралы толық ақпаратпен қамтылмаған.

Мамандық таңдауға әсер еткен факторлар ретінде оқушылар қоршаған ортаны, өз таңдауын және ата-анасының қалауын атаған. Түлектер жиі таңдаған мамандықтар:

  • Заңгер13,8%
  • Медицина13,5%
  • Техникалық мамандықтар9,9%
  • Педагогика6,8%
  • Аудармашы5,9%
  • Қаржы5,6%
  • Халықаралық қатынастар5,2%
  • Экономика4,9%
  • Журналистика4,9%
  • Сәулетші4,5%
  • Басқа мамандықтар20,4%
  • Жауап бермеген2,8%

Бұл деректер мектептерде кәсіптік бағдар беру сабақтарының толық әрі жүйелі жүргізілмейтінін аңғартады. Нақты мәселелер ретінде кәсіптік бағдардың жеткіліксіздігі, жас кезеңдеріне сай сабақтастықтың болмауы, теорияның практикамен ұштаспай қалуы және материалдық-техникалық базаның кәсіптік стандарттарға сай келмеуі аталады.

Еңбек нарығына бағытталған үздіксіз модель: 3 кезең

1-кезең: бастауыш мектеп

Оқыту мен тәрбиелеу еңбек әлеміне қызығушылық тудыруға, еңбек адамына оң көзқарас қалыптастыруға бағытталады.

2-кезең: негізгі мектеп

Ерте кәсіптік бағдар беру күшейеді. Жұмысшы кадрларды даярлау орталықтарында кәсіптік үлгіден өту арқылы функционалдық дағдыларға басымдық беріледі. Мұндай орталықтар жұмыс берушілермен бірлесе отырып колледждер базасында құрылады.

3-кезең: орта мектеп

Түлектің әлеуметтік қорғалуын күшейту мақсатында жұмысшы мамандығын (1–2 разряд) алу мүмкіндігі қарастырылады. Бұл ретте оқушының техникалық не гуманитарлық бағытқа бейімділігі ескеріледі.

Нәтижесінде түлек жоғары оқу орнына түсу немесе сертификат негізінде колледжде оқуын екінші курстан жалғастыру мүмкіндігіне ие болады. Осылайша білім берудің бірізділігі, сабақтастығы және үздіксіздігі қамтамасыз етіліп, жұмысшы мамандығының беделі мен еңбек адамына құрмет артады.

Стандартты емес кәсіптік бағдар сабақтары: құзыреттілікті дамыту

Жалпы білім беру кеңістігінде оқушы — ізденуші, зерттеуші, ұйымдастырушы, кеңесші және үйлестіруші бола алатын дербес тұлға. Сондықтан білім берудің мақсаты — оқушыны өзгермелі ортаға бейім, бәсекеге қабілетті, құзыретті әрі шығармашыл тұлға ретінде қалыптастыру.

Негізгі бағыттар

  • Оқушылардың танымдық әрекетін өздігінен дамыту.
  • Ойын элементтері мен интерактив тәсілдер арқылы пәнге және кәсіпке қызығушылықты арттыру.
  • Әр тақырып аясында тәлім-тәрбие мүмкіндіктерін тиімді пайдалану.

Нәтижелі форматтар: конференция-сабақ және ойынға негізделген сабақтар

Конференция-сабақ

Стандартты емес сабақ түрлерінің тиімділерінің бірі — конференция-сабақ. Оның басты құндылығы пәнаралық байланысты жүзеге асыруымен айқындалады. Бұл формат оқушыға болашақта қандай мамандық таңдауға болатынын ойластыруға мүмкіндік беріп, мамандықтар туралы түсінікті қабылдауды жеңілдетеді.

Конференция-сабақты өткізу үшін алдын ала дайындық қажет: тақырып, қарастырылатын мәселелер, құрал-жабдықтар анықталып, оқушыларға нақты тапсырмалар беріледі. Дайындық барысында ғылыми-көпшілік әдебиет пен баспасөз материалдарымен жұмыс оқушының шығармашылық белсенділігін арттырады.

Ойынға негізделген интерактив сабақтар

Ойын арқылы ұйымдастырылған сабақтарда оқушының белсенділігі артып, түсінуі мен есте сақтауы қиын тақырыптарды ерекше ынтамен меңгереді. Бұл тәсіл тиянақты біліммен қатар жылдам ойлауды, шығармашылық ізденісті талап етеді.

Мұндай сабақтардың нәтижесінде оқушылар:

  • нақты мақсат қоюға дағдыланады;
  • оқу үдерісіне белсенді қатысады;
  • өз ойын айтып, дәлелдей алады;
  • әртүрлі әрі мазмұнды жауап ұсынады;
  • сараптауға және бағалауға үйренеді.

Қорыта айтқанда, стандартты емес сабақтар оқушылардың кәсіптік бағдар құзыреттілігін арттыруға айтарлықтай әсер етеді. Сонымен бірге жаңа технологияларды тиімді пайдалану арқылы да кәсіптік бағдарды дамытуға болады.

Мемлекеттік саясат және білімді жаңарту бағыты

Ел дамуының ұзақмерзімді мақсаттарына жету үшін білім беру жүйесін жаңарту ерекше мәнге ие. Мемлекеттік саясатта білімді дамыту мәселесі маңызды орын алады. Білім беру саласындағы негізгі қағидаттар Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында айқындалған: мемлекет азаматтардың білім алуға құқығын қамтамасыз ету үшін әлеуметтік-экономикалық жағдайлар жасауды міндет етеді.

Білімді дамыту бағдарламаларының міндеттері — сапалы білімге қолжетімділікті кеңейту, басқаруды демократияландыру, құқықтық-нормативтік базаны жетілдіру, қазақстандық патриотизм мен толеранттылықты тәрбиелеу, мемлекеттік тілдің дамуын қолдау, мазмұн мен құрылымды жаңарту, 12 жылдық білімге көшу, кадр даярлау жүйесін халықаралық жіктеу талаптарына сәйкестендіру, сапаны бағалаудың ұлттық жүйесін қалыптастыру және білім, ғылым, өндіріс интеграциясын күшейту.

Болашақтың бүгіннен қаланатыны анық: еліміздің экономикалық ілгерілеуі мен әлемдік бәсекеге қабілеттілігі — бүгінгі оқушылардың білімі мен біліктілігіне, отансүйгіштігіне тікелей байланысты.

Мектепте кәсіптік білім беруді жетілдіру бойынша ұсыныстар

  • КТМ, лицей, колледж және ЖОО-мен үздіксіз байланыс орнатып, оқытылатын мамандықтар туралы терең ақпарат жинау.
  • Оқушылардың жас ерекшелігін ескере отырып, кәсіп туралы білім берудің арнайы бағдарламасын жасап, жүйелі қолдану.
  • Оқушылармен қатар ата-аналарға да кәсіби ағарту жұмыстарын тұрақты жүргізу.
  • Мектеп мүмкіндігіне қарай оқу орындарына экскурсия, кәсіпорындарға таныстыру сапарларын ұйымдастыру.

Осы талаптар орындалса, мектеп түлектерінің басым бөлігі өз мүмкіндіктеріне сай мамандықты қателеспей таңдай алады.

Еңбек сабағы және өзін-өзі қызмет көрсету дағдылары

Еңбек сабақтарының педагогикалық тиімділігі — оның білім беру және тәрбие беру мәнімен өлшенеді. Еңбекке тәрбиелеу мен оқытудың негізгі міндеттері еңбек пәні арқылы жүйелі шешіледі: оқушы бастауыштан бастап алған тәжірибесін мектеп жанындағы оқу-тәжірибе жұмыстарында және күнделікті өмірде қолданады.

Өзін-өзі қызмет көрсету — еңбек дағдысын қалыптастыратын маңызды бағыт. Бала өзін-өзі қызмет көрсете отырып, еңбек әрекеттерінің тәсілдерін үйренеді, жауапкершілігін сезінеді, үлкендер еңбегін бағалайды және одан үлгі алады.

Мектептегі мысалдар

Оқу құралдарын реттеу, кабинет пен сыныпты жинау, дәліздерді тазалау және ортақ тәртіпті сақтау.

Отбасындағы мысалдар

Төсек жинау, үй жинау, кір жуу, тамақ дайындауға көмектесу сияқты күнделікті дағдылар.

Қоғамға да, өзіне де пайда келтіретін маман қалыптастыруға әрқайсымыз үлес қосуымыз керек. Сонда ғана тәуелсіз еліміз білімді, еңбекқор, бәсекеге қабілетті ұрпаққа сүйеніп, дамыған мемлекеттердің қатарынан берік орын алады.