Кәсіпорындардың мамандануы
Ғаламдану жағдайындағы тоқыма және кілем өнеркәсібі: дағдарысқа қарсы басқаруды қамтамасыз ету бағыттары
Қазақстан Республикасының тоқыма және кілем өнеркәсібінде дағдарысқа қарсы басқаруды тиімді қамтамасыз ету үшін саладағы қатерлердің себептері мен салдарын жүйелі түрде талдау қажет. Бұл мәтінде қатер көздері өзара байланысты екі ірі топқа бөлінеді: технологиялық деңгей және басқару деңгейі.
Дағдарыс себептері: екі өзара байланысты топ
1) Кәсіпорындардың технологиялық деңгейі
Бірінші топтың себептері өндірістің технологиялық базасына, жабдық деңгейіне және өнім құрылымына байланысты. Бұл факторлар бір сәтте өзгермейді, сондықтан оларды инерциялық факторлар ретінде қарастыруға болады.
Кәсіпорын мамандануы
Шетел кәсіпорындары көбіне әмбебап: әртүрлі талшық пен жіптен мата, тоқыма бұйымдары, маталық емес өнімдер шығарып, сұраныс пен сән трендіне тез бейімделеді. Қазақстанда фабрикалар ұзақ уақыт бойы талшық пен мата түрлері бойынша қатаң бөлінді.
Өнім құрылымы
Шетелде маталық емес және тоқыма өнімдерінің үлесі жоғары, олар әдетте аз еңбек сыйымды. Қазақстанда бұл сегменттің үлесі төмен болды, бірақ соңғы жылдары тоқыма және тоқыма-галантерея өнімдерінің үлесі өсіп келеді.
Кәсіпорын масштабы
Көп елдерде 300 адамға дейінгі шағын фабрикалар басым және нарыққа жылдам икемделеді. Қазақстандағы 1000 адамға дейін жететін ірі кәсіпорындардың икемсіздігі экономикалық қатерді күшейтті. Құрылымды өзгерту және ұсақтандыру шығынды азайтып, бейімделуді жеделдетеді.
Өндірісті компьютерлендіру
Ақпарат жинау, жоспарлау, өндіріс пен технологиялық үдерісті басқаруды кең компьютерлендіру басқару тиімділігін арттырады. Қазақстанда бұл тәжірибе шектеулі тарады; станоктарды толық компьютерлендіру көбіне жаңа жабдық алынғанда ғана мүмкін болды.
Синтетикалық талшықтар
Дамыған елдерде синтетикалық талшықтар, әсіресе полиэфир, тұтынушылық қасиеттерді күшейтіп, өзіндік құнды төмендеткені үшін кең қолданылады; үлесі 50%-дан асады. Қазақстанда синтетикалық шикізатқа қолжетімділік артып, еркін нарық қалыптасуы сатып алуды жеңілдетті.
Ассортимент пен сапа
Шетелде ені 140 см-ден жоғары маталар кең тараған және экономикалық артықшылық береді; ассортимент нарық конъюнктурасына қарай тез өзгереді. Қазақстанда бұрын дайын маталардың ені 103 см деңгейінде болды, кейін ескі станоктар шығарылымнан алынып, ені ұлғайды. Импортпен бәсеке сапа мен ассортиментті жақсартуға итермеледі, бірақ жабдық деңгейі әлі де шектеу болып отыр.
Құрал-жабдықтардың деңгейі мен тозуы
Үздіксіз бәсеке жағдайында шетел кәсіпорындары жоғары өнімді, жетілдірілген және параметрлері компьютерлендірілген жабдыққа сүйенеді. Бұл еңбек өнімділігін өсіріп, сапаны арттырады, өзіндік құнды төмендетеді. Қазақстанда көп кәсіпорындар жетілдірілмеген отандық жабдықпен жұмыс істеді; импорт машиналардың өзі тозу шегіне жақын болуы мүмкін еді. Кейінгі жылдары моральдық және физикалық тозу тереңдеп, жаңғырту қажеттілігі күшейді.
2) Кәсіпорынды басқару деңгейі
Екінші топтың себептері басқарушылық құзыретке қатысты. Көп фабрика басшылары шикізат сатып алу, өткізу, қаржы ресурстарын басқару сияқты шешімдерде жеткілікті тәжірибеге ие болмады. Ал тиімді жұмыс істеген кәсіпорындар нарыққа тез бейімделіп, даму стратегиясын бекітіп, кәсіби менеджмент командасын қалыптастыру арқылы нәтижеге жетті.
Технологиялық факторларды да, басқару факторларын да бірден түбегейлі өзгерту мүмкін емес. Бірақ екеуін де жүйелі түрде, кезең-кезеңімен түзету ұзақ мерзімде нақты нәтиже береді.
Мемлекеттік стратегиялар және өңірлік басымдықтар
Нарық заңдылықтары бойынша, бәсекеге қабілетсіз кәсіпорындар дағдарысқа ұшырайды, ал бәсекеге қабілеттілері қызметін жалғастырады. Салалық талдау көптеген кәсіпорындардың дағдарыс жағдайында екенін және бір бөлігінің дәрменсіздік шегіне жақындағанын көрсетті.
Ұлттық деңгей
2010 жылға дейінгі индустриалдық-инновациялық даму стратегиясында тоқыма және кілем өнеркәсібі ішкі бағдардағы тоқырау блогына жатқызылды. Қолдау шараларының ішінде мемлекеттік сатылымдар жүйесін ұйымдастыру және нарықты теріс пиғылды бәсекеден қорғау қарастырылды.
Алматы қаласы (өңірлік бағдарлама)
Негізгі бағыттар: кәсіпорындарды қаржылық сауықтыру; жаңа технологиялар арқылы бәсекеге қабілеттілікті арттыру; ішкі нарықта отандық тауар үлесін өсіру. Даму, ең алдымен, отандық ауыл шаруашылық шикізатын өңдеуге сүйенген өндірістік әлеует арқылы іске асуы тиіс.
Селективті қолдау және қайта құрылымдау
- Тиімділігі төмен өндірістерді сегментациялау, бейінін өзгерту және олардың базасында шағын әрі икемді бәсекелі өндірістер құру.
- Дайын тауарларды конкурстық негізде әскери және соған теңестірілетін тұтынушыларға мемлекеттік сатып алулар арқылы орналастыру.
- Ұзақ және орта мерзімді несиелеу құралдарын дамыту.
Саланың артықшылықтары және әлеуметтік-экономикалық маңызы
Ең елеулі артықшылық: капитал айналымының жоғары болуы
Тоқыма және кілем өнеркәсібіне салынған инвестициялар кей салаларға қарағанда төмен болуы мүмкін және тиімді менеджмент жағдайында қысқа мерзімде қайтарым береді. Айналым қаражаты жыл ішінде 4–6 рет айналуы ықтимал.
Дағдарысқа қарсы басқаруды қамтамасыз ету экономикалық та, әлеуметтік тұрғыдан да маңызды. Жергілікті жерде жұмыссыз қалған әйелдерді жұмыспен қамту мәселесі өзектілігін жоғалтпайды. Сонымен қатар тоқыма және тігін өндірісінің құлдырауы ауыл шаруашылығы, химия және машина жасау салалары өнімдеріне сұранысты төмендетті.
Салалық және салааралық міндеттер
- Шикізат базасын дамыту: мақта, зығыр (котонизация арқылы сапалы аралас маталар), химиялық шикізат, жүн, сондай-ақ былғары-тері шикізатын өңдеудің жаңа технологияларын кеңірек қолдану.
- Маркетинг, ақпарат, жарнама, дилерлік желі, өткізу, баға, қаржы және инвестицияларды басқару бойынша ассоциацияларды дамыту.
- Ұлттық киім, қолөнер, киіз, текемет, алаша сияқты бағыттарда шағын кәсіпкерлікті қолдау.
- Экспортты кеңейту: мақта-мата және жүн өнімдері, өңделген тері, сондай-ақ шетелдік үдемелі жабдық пен материалдарды пайдаланған тігін өнімдері.
- Кәсіпорындардағы әлеуметтік инфрақұрылым объектілерін жергілікті бюджет балансына беру.
- Қазақстанда өндірілмейтін жабдықтар мен материалдар үшін баж салығын төмендету немесе алып тастау.
- Әскери құрылымдар, балалар үйлері, көмір және мұнай өндіру-өңдеу салаларының сұранысын өтеу үшін тендерлер ұйымдастыру.
- Спорт және мәдени шараларға арналған киім ассортиментіне сұранысты қанағаттандыру үшін жеңіл және тоқыма кәсіпорындарын тарту.
Мемлекеттік деңгейдегі дағдарысқа қарсы шаралар
Нарықты әділетсіз бәсекеден қорғау
Кедендік бажсыз немесе жеңілдікті салық режимімен келетін арналарды жабу; импорт құнын төмендетіп көрсетуге қарсы өнім топтары бойынша ең төменгі бағалар каталогын қалыптастыру.
Лизинг және техникалық қайта жарақтандыру
Салалық лизингтік компания құрып, кәсіпорындардың жаңғырту жобаларын лизингтік операциялар арқылы қаржыландыру мүмкіндігін кеңейту.
Техникалық регламенттер, стандарттар және сертификаттау
Экологиялық таза және қауіпсіз өнім шығару үшін жаңа техникалық регламенттерді енгізу; метрологиялық және талдау құралдарын халықаралық талаптарға сай дамыту; жоғары сапаны растайтын сертификаттау орталықтары желісін қалыптастыру.
Өткізу инфрақұрылымы және фискалдық ынталандыру
Ел көлемінде аймақаралық көтерме-бөлшек өткізу желісін құру. Қаржылық мүмкіндіктер шектеулі екенін ескере отырып, Қазақстанда өндірілмейтін технологиялық жабдық пен қосалқы бөлшектер импортына ҚҚС және кедендік төлемдер бойынша жеңілдіктерді қайта қарастыру.
Ғылыми-зерттеу секторын қайта құру
Тоқыма және кілем өнеркәсібінің ғылыми-зерттеу әлеуетін қайта қалыптастыру және өндіріс қажеттілігімен байланыстыру.
Кәсіпорын деңгейіндегі басым өндірістік бағыттар
- Химиялық талшықтар қосылған, ені 150 см-ден асатын маталар өндірісін ұлғайту.
- Жіп иіруде талшықты тұту және араластыру үшін кардотаратқыш және ленталық машиналарды енгізу.
- Өңдеу өндірісінде таза мақта және химиялық талшық қосылған маталарды өңдеуге арналған мерзімді және үздіксіз жабдықтарды енгізу.
- Жуылған/жуылмаған/карбондалған жүн және одан жасалатын өнімдер үшін нормативтік-техникалық құжаттаманы халықаралық стандарттарға сәйкестендіру.
- Ерлер мен әйелдерге арналған сәнді көркем-колористік, жеңілдетілген пальто және костюмдік маталар өндірісін игеру.
- Түйе жүнінен мата өндіру технологияларын игеру.
- Танымал дизайнерлер лицензиялары бойынша киім өндірісін ұлғайту.
Әлемдік үрдіс: химиялық талшықтардың үлесі өседі
Әлемдік талдау синтетикалық және жасанды талшықтардың үлес салмағы өсіп келе жатқанын көрсетеді. Мамандардың бағалауынша, жасанды талшықтардан жасалған тоқыма және кілем өнімдері алдағы уақытта да арта түседі. Бұл үрдіс Қазақстанның да өз орны мен өнімдік стратегиясын қайта айқындауын талап етеді.
2040 жылға дейін әлемдік талшық тұтынуы: қысқаша қорытынды
Ескертпе: берілген деректер мәтіндегі [24] көзі бойынша есептелген.
Нәтиже
2040 жылға қарай химиялық талшықтар мен жіптердің үлесі айқын өсіп, жалпы тұтынудың едәуір бөлігін қамтиды.
Тұтыну
1 адамға шаққандағы талшық тұтынуы ұзақ мерзімде едәуір артады.
Импликация
Қазақстан үшін аралас құрамды, сапасы жоғары және өзіндік құны тиімді өнімдерге көшу маңызды.
| № | Көрсеткіш | Өлшем | 1960 | 1970 | 1980 | 1990 | 2000 | 2040 (болжам) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Жүн | млн т | 1,5 | 1,6 | 1,6 | 1,7 | 1,5 | 2,0 |
| 2 | Мақта | млн т | 9,4 | 12,3 | 14,2 | 18,2 | 20,2 | 33,0 |
| 3 | Мақтаның нарықтық үлесі | % | 64,5 | 53,3 | 46,6 | 45,8 | 37,3 | 21,0 |
| 4 | Химиялық талшықтар | млн т | 1,8 | 4,8 | 8,2 | 10,4 | 16,2 | 38,0 |
| 5 | Химиялық талшықтардың нарықтық үлесі | % | 12,0 | 20,5 | 27,1 | 26,2 | 30,0 | 24,0 |
| 6 | Химиялық жіптер | млн т | 1,5 | 4,0 | 5,9 | 8,9 | 15,5 | 85,0 |
| 7 | Химиялық жіптердің нарықтық үлесі | % | 10,1 | 17,1 | 19,4 | 22,4 | 28,7 | 53,0 |
| 8 | Барлығы | млн т | 14,6 | 23,2 | 30,3 | 39,8 | 54,1 | 160,0 |
| 9 | Өсу қарқыны (алдыңғы кезеңге шаққанда) | % | — | 4,7 | 2,7 | 2,8 | 3,1 | 2,2 |
| 10 | Жер шарының тұрғындары | млрд адам | 3,0 | 3,6 | 4,4 | 5,3 | 6,1 | 9,2 |
| 11 | 1 адамға шаққандағы талшық тұтыну | кг/адам | 4,7 | 6,2 | 6,7 | 7,5 | 8,8 | 17,3 |
Кесте деректері химиялық талшықтарды тұтыну жыл сайын өсетінін және 2040 жылға қарай талшықтар мен жіптердің елеулі бөлігін қамтитынын көрсетеді. Халық саны өссе де, адам басына шаққандағы тұтыну да арта береді.
Инновация, толық тізбек және ауыл шаруашылығы кооперациясы
Тоқыма және тігін өнеркәсібінің дамуы фундаменталды және қолданбалы зерттеулер нәтижелеріне, тұтынушылық қасиеттерді арттыратын жаңа материалдарға, жаңа өнім үлгілері мен технологияларға сүйенеді. Сонымен бірге Қазақстанда жібек, астарлық маталар, тігін жіптері, қосымша материалдар, сыдырма (молния), синтетикалық және жасанды талшықтар өндіретін кәсіпорындардың жоқтығы өндірістік тізбектің әлсіздігін көрсетеді.
Толық өндірістік циклді қалыптастыру
Ауыл шаруашылығында мамандану есебімен құрылған, міндетті сервистік бөлімшелері бар кооперацияларды қолдау маңызды. Сонда «Өндіріс — өңдеу — сақтау — тасымалдау — өткізу» тізбегі толыққанды жұмыс істейді.
Ғылыми басымдықтар
- Ресурс үнемдейтін, экологиялық таза технологияларды әзірлеу.
- Жоғары сорбциялық сыйымдылық және селективтілікке ие тоқыма материалдары мен технологияларын дамыту.
- Аз сызықтық тығыздықты, жеңілдетілген жартылай жүн маталарын жасау.
«Ғылым — өндіріс» байланысының әлсіздігі кәсіпорындардың қаржылық шектеулерімен және ғылыми жетістіктерді енгізуді ынталандыратын құқықтық тетіктердің жеткіліксіздігімен ушығады. Дегенмен нарықтың дамуы мен тұтынушы талаптарының өсуі сапаны бәсекеге қабілеттіліктің шешуші факторы ретінде алға шығарып отыр.
Сапа менеджменті және ISO стандарттары
Қазақстанда өнім сапасы «Стандарттау туралы», «Сертификаттау туралы» заңдар және «Сапа» бағдарламасы аясында реттеледі. Негізгі мақсат — адам өмірі мен қоршаған ортаға қауіпсіз, әрі бәсекеге қабілетті өнім шығару. Көп ұйым халықаралық стандарттарға көшу әлеуетіне ие болғанымен, сапа менеджментін енгізу тәжірибесі біркелкі емес.
ISO жүйесінің логикасы
ISO стандарттары жалпы сипатта: салаға тәуелсіз талаптар қояды және сапа жүйесінің қандай элементтерден тұратынын көрсетеді, алайда әр кәсіпорынның оны қалай іске асыратыны ұйымның өніміне, процестеріне және басқару тәсіліне байланысты.
ISO 9000
Сапа менеджменті жүйесін енгізу ішкі тиімділікті арттырып қана қоймай, мемлекеттік және жеке тендерлерге қатысу мүмкіндігін кеңейтеді.
ISO 14001
Экологиялық менеджмент жүйесі компанияның қоғаммен, тұтынушымен және мемлекеттік құрылымдармен ашық әрі жауапты байланысын күшейтеді.
ISO 9000-2001 енгізудің 4 сәйкестік деңгейі
- 1 Стандартқа сәйкестік.
- 2 Пайдалануға сәйкестік.
- 3 Нарықтың нақты талаптарына сәйкестік.
- 4 Ерекше талаптарға сәйкестік.
Қазақстанның тоқыма және кілем кәсіпорындарында (соның ішінде «Алматы кілем», «Алматы мақта» ЖШС) ISO енгізу жұмыстары ұзақ уақыт негізінен жоспарлау деңгейінде болды. 2003 жылғы Алматыда өткен салалық семинарда кәсіпорын басшылары халықаралық стандарттарды енгізудің қажеттілігін мойындады: бұл халықаралық саудаға шығуды жеңілдетіп, ДСҰ талаптарына бейімделуді де оңтайландырады.
Ғаламдану жағдайындағы әлемдік өндіріс географиясы
Әлемдік экономикада жүріп жатқан өзгерістер ғаламданумен тікелей байланысты. Тоқыма және кілем өнеркәсібі дамуының негізгі бағдарлары төмендегідей:
- Азия елдерінде сала қарқынды дамып келеді: еңбек ақы мен энергия құнының төмендігі экспорттық мүмкіндікті күшейтеді, өндірістік әлеует жыл сайын өседі.
- Орта сапалы, көлемі үлкен өнімдер ЕО, АҚШ, Жапониядан тыс елдерде көбірек өндіріледі.
- Дамушы елдердің тоқыма бұйымдарының сапасы біртіндеп жоғарылап келеді.
- Дамыған елдерде технологиясы күрделі, сәнді және модельдік өнімдер өндірісі басым бағытқа айналуда.
Қаржыландыру формуласы: халықаралық тәжірибе
Дамушы индустриалдық елдердегі фабрикаларды қаржыландыру үлгілерін талдай отырып, А. Ормирод бұл тәжірибенің дамыған елдер үшін де пайдалы екенін атап өтеді. Ұсынылатын жалпы формула:
Меншік капиталы
51%
Кәсіпорынның тұрақтылығын күшейтетін база.
Қарыз капиталы
49%
Өсу қарқынын жылдамдататын ресурс.
Өтеу мерзімі
2–3 жыл
Қысқа циклді өндірістерге жақын логика.
Бұл тәсілді Халықаралық қаржыландыру корпорациясы (IFC), Еуропалық инвестициялық банк (EIB) және Африкандық даму банкі (AIB) сияқты институттар қолдайды.
Қорытынды: тоқыма және кілем өнеркәсібінде дағдарысқа қарсы басқаруды қамтамасыз ету — технологиялық жаңғыруды, басқарушылық қабілетті күшейтуді, сапа стандарттарын енгізуді және нарықта әділетті бәсекені қорғауды қатар жүргізуді талап ететін кешенді міндет.