Болжамдардың өлшемдері
Болжамның категориялары · Болжау негіздері
Бұл мәтінде прогностиканың (болжау ғылымының) негізгі ұғымдары, болжау принциптері, болжам түрлерінің жіктелуі, өлшемдері және болжау процесінің кезеңдері жүйелі түрде берілген.
Болжау негіздері: негізгі ұғымдар
Прогностиканың базалық ұғымдары болжау жұмысының тілін, құрылымын және нәтижесін біріздендіреді. Төменде ең негізгі анықтамалар берілген.
1) Болжам нұсқасы
Болжау объектісіне қатысты ықтимал болжамдар жиынтығын құрайтын нұсқалардың бірі.
2) Болжау әдісі
Болжам жасауға бағытталған, болжау объектісін зерттеу тәсілі.
3) Болжау әдістемесі
Нақты объектілер бойынша болжамды әзірлеуге арналған әдістер мен ережелердің жиынтығы.
4) Болжау объектісі
Болжау субъектісінің іс-әрекеті бағытталған процестер, құбылыстар және оқиғалар.
Объектілерді ажырату
- Табиғатына қарай: әлеуметтік, ғылыми-техникалық, экономикалық, экологиялық және т.б.
- Әсер ету мүмкіндігіне қарай: басқарылатын және басқарылмайтын.
5) Болжам тұтынушысы
Болжам нәтижелерін қолданатын ұйым, кәсіпорын, мекеме немесе жеке тұлға. Кей жағдайда ол болжамға тапсырыс беруші ретінде де әрекет етеді.
6) Болжаудың амалы (тәсілі)
Болжам жасау процесінде нақты нәтижеге жеткізетін бір немесе бірнеше математикалық, логикалық және өзге операциялар.
Мысалдар
- Сарапшылар бағаларының орташа өлшенген мәнін есептеу
- Сарапшының біліктілігін анықтау
- Уақыт қатарын теңестіру және т.б.
7) Болжамдық үлгі
Болжау объектісінің моделі: оны зерттеу арқылы болашақтағы жағдайы, іске асыру мерзімдері мен жолдары туралы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Кесте түріндегі болжамдық үлгі кесте-үлгі (немесе кестелік үлгі) деп аталады.
8) Болжамдық қабат (фон)
Болжам тапсырмасын шешуге маңызды, болжау объектісіне қатысты сыртқы жағдайлар мен факторлардың жиынтығы.
9) Болжау жүйесі
Болжау әдістері және оларды жүзеге асыру жолдарының жүйесі; ол болжаудың негізгі принциптеріне сәйкес жұмыс істейді.
10) Іске асыру құралдары
Сарапшылар топтары, ұйымдастыру іс-шаралары, техникалық құралдар және т.б. Болжау жүйелері автоматтандырылған және автоматтандырылмаған болуы мүмкін, сондай-ақ басқарудың әртүрлі деңгейлерінде әзірленеді.
11) Болжау субъектілері
Болжамды әзірлейтін ұйым, кәсіпорын, мекеме немесе жеке тұлға.
12) Болжау кезеңі
Өз міндеттері, әдістері және нәтижелерімен сипатталатын болжау процесінің бөлігі. Кезеңдерге бөлу болжау субъектілерінің жүйелік сипатын құру ерекшеліктерімен, болжамдық фон деректерін жинаумен, іздеу және нормативтік үлгілерді жасаумен, сондай-ақ болжамды верификациялаумен байланысты.
Ескерту: Болжауға қатысты операциялардың алдында болжамдық бағдар (алдын ала бағыттау) ерекше орын алады.
Болжау принциптері
Болжам әзірлеуде төмендегі талаптарды сақтау нәтижені сапалы әрі қолдануға жарамды етеді.
Нұсқалылық
Жұмысшы гипотеза мен мақсат қоюдан (әсіресе нормативтік болжауда), сондай-ақ болжамдық фон нұсқауларынан шыға отырып, болжамның бірнеше нұсқасын дайындау.
Верификациялану және үздіксіздік
Объект туралы жаңа деректер түскен сайын қажет болған жағдайда болжамды түзетіп отыру.
Рентабельділік
Болжамды қолданудан алынатын экономикалық әсер, оны әзірлеуге кеткен шығыннан жоғары болуы тиіс.
Жүйелілік
Болжанатын көрсеткіштердің өзара байланысын және болжам өлшемдерінің біртұтас жүйе ретінде қарастырылуын қамтамасыз ету.
Келісімділік
Әртүрлі табиғаты бар іздеу және нормативтік болжамдардың өзара келісуін талап ететін принцип.
Болжамдардың түрлері және мақсаты
Болжам түрлері бірнеше жіктеу белгілері бойынша топтастырылады. Төмендегі кесте негізгі түрлерді және олардың мақсатын жинақтайды.
| № | Жіктеу белгісі | Болжам түрі | Түсіндірме (мақсаты, мазмұны) |
|---|---|---|---|
| 1 | Болжамның мазмұны |
|
|
| 2 | Бейнеленетін қасиеттердің сипаты |
|
|
| 3 | Нәтиже көрінісінің дискреттілігі |
|
|
| 4 | Бекіту кезеңі (уақыт көкжиегі) |
|
|
| 5 | Болжанатын сипаттар саны |
|
|
| 6 | Мемлекет ареалы (ауқымы) |
|
|
| 7 | Халық шаруашылығы құрылымы |
|
|
Болжамдардың өлшемдері
Болжам сапасын бағалау үшін бірқатар өлшемдер қолданылады.
Сенімділік
Берілген сенімдік интервал үшін болжам жасау мүмкіндігін бағалау.
Қателіктің қайнар көзі
Болжам қателігінің пайда болуына әсер ететін фактор.
Негізділік (дәлелділік)
Қолданылған әдістер мен бастапқы ақпараттың объектіге, мақсаттарға және болжам міндеттеріне сәйкестік деңгейі.
Болжам қателігі
Апостериорлық (кейінгі) бағалау бойынша болжамның объектінің нақты жағдайынан, не оны іске асыру жолдары мен мерзімдерінен ауытқу шамасы.
Негіздеу кезеңі
Ретроспекция құрылатын уақыт аралығы.
Бекіту кезеңі
Осы шақтан болашаққа бағытталған болжам жасалатын уақыт аралығы.
Болжамдық көкжиек
Бекіту кезеңінің мүмкін болатын ең ұзақ шегі.
Дәлдік
Берілген ықтималдылық үшін сенімдік интервалды бағалау арқылы болжамның дәлдігін анықтау.
Болжау кезеңдері
Болжау процесі жалпы түрде сегіз кезеңнен тұрады. Әр кезең нақты мақсатқа қызмет етеді және келесі қадамға негіз болады.
-
1) Болжам алдындағы бағдар
Болжам тапсырмасын орындауға дейінгі дайындық жұмыстарының жиынтығы:
- объектіні анықтау;
- болжаудың мақсаттары мен міндеттерін айқындау;
- негіздеу кезеңін белгілеу;
- болжамды бекіту кезеңін анықтау.
-
2) Болжамға тапсырма дайындау
Болжамның мақсаттары мен міндеттерін нақтылайтын және оны әзірлеу тәртібін белгілейтін құжатты жасау.
-
3) Болжамдық ретроспекция
Объектінің және болжамдық фонның даму тарихын жүйелік сипат алу мақсатында зерттеу.
-
4) Болжамдық диагноз
Объектінің және болжамдық фонның жүйелік сипаттарын, сондай-ақ даму тенденцияларын анықтау және сипаттау.
-
5) Болжамдық проспекция
Диагноз нәтижелеріне сүйене отырып болжамды құрастыру.
-
6) Болжамды верификациялау
Болжамның сенімділігі мен дәлдігін бағалау немесе оның негізділігін тексеру.
-
7) Болжамды түзету
Верификация нәтижелері мен қосымша деректер негізінде болжамды нақтылау және айқындау.
-
8) Болжамдарды синтездеу
Біртұтас жүйелі болжамды құрастыру және өңдеу.