Банк жүйесіндегі Ұлттық банктің алынған орны туралы қазақша реферат
Ұлттық банктің банк жүйесіндегі орны
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінің негізгі мақсаты — экономиканы төлем құралдарымен үздіксіз қамтамасыз ету, елдің бүкіл несие жүйесінің тұрақты жұмыс істеуіне жағдай жасау, есеп айырысу жүйесін жетілдіру және банк қызметін реттеу. Ұлттық банк басқа қаржы-несие ұйымдарымен бәсекеге түспейді және өз қызметін пайда табу мақсатына бағындырмайды.
Миссия
Төлем жүйесінің үздіксіздігін қамтамасыз ету және қаржы нарығындағы тұрақтылыққа ықпал ету.
Рөлі
Банк секторын реттеу, бақылау және есеп айырысудың ұйымдастырушысы ретінде әрекет ету.
Қағида
Коммерциялық банктерге қызмет көрсете отырып, жүйелік тәуекелді азайтуға бағытталу.
«Банктердің банкі» қағидасы
Ұлттық банктің негізгі клиенттері — коммерциялық банктер және өзге де несиелік ұйымдар. Осы себепті оны жиі «банктердің банкі» деп атайды. Коммерциялық банктер халық пен шаруашылық субъектілерінен салым қабылдап, несие береді; дәл осындай логика бойынша Ұлттық банк те банктер мен жинақ мекемелерінен салым қабылдап, оларға қарыз ұсына алады.
Ұлттық банктің «банктердің банкі» ретіндегі негізгі қызметтері
- Коммерциялық банктердің резервтерін сақтау.
- Қысқа мерзімді өтімділік тапшылығын жабуға арналған қысқа мерзімді қарыз беру.
- Жалпыұлттық деңгейде қолма-қолсыз есеп айырысуды ұйымдастыру және жүргізу.
- Банктердің қызметіне қадағалау және бақылау жүргізу.
Соңғы сатыдағы несие беруші рөлі
Ұлттық банк коммерциялық банктер мен басқа да қаржылық-несиелік ұйымдарды несиелеу қызметін жүзеге асырады. Халықаралық тәжірибеде орталық банктер «соңғы сатыдағы несие беруші» ретінде қарастырылады: олар уақытша өтімділік тапшылығын өтеу үшін, әдетте есеп мөлшерлемесі бойынша, қысқа мерзімді несие ұсынады.
Несиені беру шарттары
Мұндай несиелер, әдетте, сауда вексельдерімен, мемлекеттік бағалы қағаздармен немесе банктердің өз қарыздық міндеттемелерімен қамтамасыз етілуі тиіс.
Негізгі мақсат
Жекелеген банктің қиыншылығын бүкіл жүйеге таралатын дағдарысқа айналдырмай, төлемдердің тоқтап қалуына жол бермеу.
Есеп айырысу жүйесін ұйымдастыру
Ұлттық банк банкаралық қолма-қолсыз есеп айырысуларды жүргізіп, бүкіл халық шаруашылығы үшін есеп айырысу жүйесінің негізгі ұйымдастырушысы ретінде әрекет етеді. Осы бағытта ол ақша айналымын бақылауға, бірыңғай әдіснама қалыптастыруға және есеп айырысу мен есеп жүргізудің ережелерін белгілеуге жауап береді.
Бақылау
Қолма-қол және қолма-қолсыз ақша айналымының ауқымын мониторингтеу.
Орталық
Банктік жүйе үшін бірыңғай әдіснамалық негіздегі есеп айырысу орталығы қызметі.
Ережелер
Есеп айырысу, есеп жүргізу және есеп беруді ұйымдастыру қағидаларын орнату және үйлестіру.
Қолма-қолсыз есеп айырысудың ішкі жүйелері
1) Тікелей есеп айырысу
Коммерциялық банктер бір-бірімен тікелей есеп айырыса алады. Тұрақты байланысы бар клиенттердің операциялары бойынша LORO–NOSTRO үлгісіндегі орталықтандырылмаған корреспонденттік шоттар арқылы өзара есеп айырысу жүргізіледі.
2) Орталықтандырылған есеп айырысу
Ұлттық банктегі банктердің корреспонденттік шоттары арқылы жүзеге асатын орталықтандырылған есеп айырысулар. Бұл тәсіл жалпы жүйелік тәртіп пен бақылауды күшейтеді.
Төлем инфрақұрылымы және реформалар
Ұлттық банк пен оның бөлімшелері клиринг (қарама-қарсы талаптарды өзара есептеу) режиміндегі есеп айырысуды ұйымдастыруға қатысады. Төлем жүйесінің тұрақты жұмыс істеуі міндетті қорлар (резервтер) нормативтерінің сақталуымен де байланысты.
Халықаралық салыстыру
АҚШ-та Федералдық резерв жүйесі банкаралық есеп айырысуға міндетті резервтер көлемін реттеу арқылы ықпал етеді; кейбір тәжірибелерде коммерциялық банктер корреспонденттік шот ашпастан жұмыс істей алады.
Автоматтандыру
1995 жылы Ұлттық банктің өңірлік басқармалары деңгейінде төлем құжаттарын өңдеуді, төлемдерді өтеуді және республика аумағында есеп айырысуды қамтамасыз ететін кешенді автоматтандыру жүйесін енгізу аяқталды.
Гросс-есеп айырысу жүйесінің енгізілуі (1995)
Ірі және ұсақ сомадағы төлемдерге арналған гросс-есеп айырысу жүйесі 1995 жылғы 15 мамырда Алматы қаласында енгізілді. Бұл банкаралық клиенттік жүйеге барлық банктер және олардың Алматы, Талдықорған, Жамбыл облыстарындағы филиалдары, сондай-ақ Алматы клирингтік палатасы қатысты.
Ашықтық
Қатысушылар кез келген уақытта корреспонденттік шоттың жағдайын және күн ішіндегі төлемдер тізімін көре алады.
Басымдық
Жүйе төлемдердің кезектілігін реттеуге мүмкіндік береді, бұл өтімділікті тиімді басқаруға көмектеседі.
Қайтарым тәртібі
Есеп айырысу арқылы өтпеген төлемдер қатысушыға қабылданбаған немесе қамтамасыз етілмеген төлем құжаттары ретінде қайтарылады.
Біртұтас корреспонденттік шотқа көшу
Төлем жүйесін реформалау шеңберінде екінші деңгейлі банктер операциондық күнді өңдеумен және біртұтас корреспонденттік шотты жүргізумен айналысады. Біртұтас корреспонденттік шотқа көшу екі кезеңмен жоспарланды: бірінші кезең — облыс деңгейінде, екінші кезең — республика деңгейінде.