Қазақша рефераттар

Еңбекке жарамды жастағы адамдар

Кәсіпорынның экономикалық ресурстары

Кәсіпорын өз қызметін жүзеге асыру үшін нақты қалыптасқан экономикалық ресурстарға, яғни өндіріс факторларына сүйенеді. Экономикалық ресурстар — тауар өндіру және қызмет көрсету үшін пайдаланылатын табиғи, адам және адам қолымен жасалған ресурстардың жиынтығы.

Ресурстарды әртүрлі белгілер бойынша топтастыруға болады. Ең кең таралған жіктеу екі ірі топты қамтиды: материалдық және адам ресурстары.

Ресурстардың негізгі түрлері

  1. 1

    Материалдық ресурстар

    Жер (табиғи ресурстар), шикізат және капитал.

  2. 2

    Адам ресурстары

    Еңбек және кәсіпкерлік қызмет.

Жер

«Жер» ұғымына табиғи ресурстардың барлығы жатады: егістік жерлер, пайдалы қазбалар, кен орындары, орман және су ресурстары.

Капитал

Капитал (инвестициялық ресурстар) — өндіріс пен қызмет көрсетуді ұйымдастыруға және өнімді тұтынушыға жеткізуге арналған өндіріс құралдары: ғимараттар, құрылыстар, машиналар, жабдықтар және т.б.

Өндіріс процесін және өндіріс құралдарының қорлануын қамтамасыз ету үшін қаражат жұмсау инвестициялау деп аталады.

Еңбек

Еңбек — тауар өндіру және қызмет көрсетудегі адамның дене күші мен ақыл-ой қабілеттерінің жиынтығы.

Өндіріс тиімділігі көбіне еңбек ресурстарын пайдалану деңгейіне және қызметкерлердің біліктілігіне тәуелді.

Жұмыс күші және еңбек ресурстары

Кәсіпорындардың еңбек ресурстарының әлеуметтік белсенді бөлігі — жұмыс күші. Жұмыс күші дегеніміз адамның бойындағы физикалық және рухани қабілеттерінің жиынтығы. Бұл қабілеттер еңбек процесінде іске асқан кезде еңбек ресурстары нақты жұмысшы күші ретінде көрінеді.

Еңбек ресурстарының құрамы

  • тұрақты;
  • маусымдық;
  • уақытша.

Халықты жасына қарай бөлу

  1. 1 еңбекке жарамды жасқа дейінгі адамдар (туғаннан 16 жасқа дейін);
  2. 2 еңбекке жарамды жастағы адамдар;
  3. 3 еңбекке жарамды жастан жоғары адамдар (зейнеткерлер).

Сонымен қатар адамдар еңбек қабілеттілігіне қарай еңбекке жарамды және жарамсыз болып бөлінеді.

Өндіріс көлемін арттыру жолдары

Кәсіпорында өнім өндіру көлемін арттыруға екі негізгі тәсілмен қол жеткізуге болады: қолданылатын ресурстардың санын көбейту арқылы немесе ресурстарды пайдаланудың экономикалық тиімділігін арттыру арқылы.

Еңбек өнімділігі

Еңбек ресурстарын пайдалану тиімділігін сипаттайтын басты экономикалық категориялардың бірі — еңбек өнімділігі. Ол өнім көлемі мен еңбек шығынының арасындағы арақатынасты білдіреді.

Өнім көп болса

Бір жұмысшы белгілі уақытта көбірек өнім өндірсе, еңбек өнімділігі жоғарылайды.

Уақыт аз жұмсалса

Белгілі өнімді өндіруге аз уақыт кетсе, еңбек өнімділігі артады.

Еңбек өнімділігі әдетте жалпы өнім құнының бір жұмысшыға шаққандағы көлемі арқылы немесе бір өнім бірлігіне кеткен уақыт/еңбек шығыны арқылы өлшенеді.

Ресурстардың шектеулілігі

Барлық экономикалық ресурстарға ортақ қасиет бар: олар шектеулі (сирек) мөлшерде болады. Қазіргі экономикалық даму деңгейінде қоғамның барлық қажеттіліктерін толық қамтамасыз етуге ресурстар жеткіліксіз болуы мүмкін: егістік жердің, пайдалы қазбалардың, өндіріс құралдарының және жұмыс қолының белгілі бір шегі бар.

Ресурстардың шектеулілігі өндіріс көлемін де шектейді. Сондықтан қоғам тауарлар мен қызметтердің жоспарланған барлық мөлшерін бір мезгілде ала бермейді.

Кәсіпорындағы ресурстардың қалыптасуы және ресурстар нарығы

Кез келген кәсіпорынның өндірістік-экономикалық қызметі өндірістік ресурстарды заттай және ақшалай нысанда қалыптастырудан басталады. Ресурстарды пайдалану міндеті мен қолданылу уақытына қарай олар бір-бірінен ерекшеленеді.

Ресурстар сатылатын және сатып алынатын болғандықтан, олардың бағасы болады. Баға ресурстар нарығында сұраныс пен ұсыныстың өзара ықпалы арқылы қалыптасады. Ресурстар нарығының басты ерекшелігі — ұсыныстың да, өндіріс көлемінің де ресурстардың шектеулілігіне тәуелді болуы.

Өндіріс факторларының қосылуы

Жер

Өндірісте пайдаланылатын табиғи ресурс.

Еңбек

Адамның өндірістегі қабілеті мен дағдысы.

Капитал

Өндірісте пайдаланылатын инвестициялық ресурс.

Кәсіпкерлік қабілет

Жер, еңбек және капиталды бір кәсіпорында тиімді біріктіреді.

1-сурет. Өндіріс факторларының қосылуы

Сұраныс пен ұсыныс: ресурстар бағасының қалыптасуы

Экономикалық ресурстардың бағасы нарықта сұраныс пен ұсыныстың ықпалымен қалыптасады және өзара үйлестіріледі. Ұсыныс ресурстардың нақты бар мөлшеріне және ресурстар иелерінің мүддесіне (бағаны жоғары қою ниетіне) тәуелді. Ал сұраныс баға мен сатып алынатын көлем арасындағы кері байланысты көрсетеді: баға көтерілсе, кәсіпорын ресурсты аз сатып алады немесе оны арзандау баламамен алмастыруға ұмтылады.

Ресурстарға сұраныстың негізгі ерекшеліктері

  1. 1 Ресурстарға сұраныс дайын өнімге сұраныстың туындысы. Сондықтан өнімге сұраныс өзгерсе, ресурстарға сұраныс та өзгереді.
  2. 2 Сұраныс еңбек өнімділігіне тәуелді: өнімділік артқан сайын ресурстарға деген қажеттіліктің құрылымы мен серпіні өзгеруі мүмкін.
  3. 3 Туынды сұраныс көбейеді, егер өнімге сұраныс өссе, еңбек өнімділігі артса, алмастыратын ресурстар бағасы өзгерсе немесе толықтыратын (қосымша) ресурстар бағасы төмендесе.

Сұраныс икемділігіне әсер ететін факторлар

  • Дайын өнімге сұраныс икемділігі: ол неғұрлым жоғары болса, ресурстарға сұраныс икемділігі де соғұрлым жоғары болады.
  • Ресурстарды алмастыру мүмкіндігі: баға өскен жағдайда ресурсты басқа ресурспен алмастыруға немесе тиімдірек технология енгізуге мүмкіндік артса, сұраныс икемді болады.
  • Жалпы шығындардағы ресурстар үлесі: үлес жоғары болған сайын, баға өсуі сұранысты көбірек төмендетеді, демек икемділік жоғары болады.

Кәсіпорынның өндірістік ресурстары (кесте)

Кесте 1 — Кәсіпорынның өндірістік ресурстары
Ресурс Материалдық-заттай нысаны Ақшалай нысаны Нарықтық жағдайда қабылданатын есеп-қисап
Жұмыс күші Қызметкерлер құрамы Еңбекақы қоры Ауыспалы капитал
Еңбек құралдары Машина, жабдықтар және т.б. Негізгі қорлар Негізгі капитал
Еңбек заттары Шикізат, материалдар және т.б. Айналмалы қорлар Айналмалы капитал
Дайын өнім Тауар қорлары Айналыс қорлары Айналыс қорындағы айналым капиталы
Өндірістің табиғи жағдайы Жер, пайдалы қазба байлықтар және т.б. Тікелей ақшалай нысанда көрсетілмейді Жанама бағалау арқылы ескеріледі
Айналымдағы ақша Есеп айырысу шоты, касса Ақша қаражаттары Ақша нысанындағы айналыс капиталы
Жарғылық капитал Меншік иелерінің үлесі Құрылтайшылар салымы Капиталдың бастапқы көзі

Кесте 1 — Кәсіпорынның өндірістік ресурстары