Африканың климаты туралы қазақша реферат
Африканың географиялық орны және климаттың қалыптасуы
Африка — Жер шарының солтүстік және оңтүстік жарты шарларына шамамен бірдей қашықтыққа созылып жатқан бірден-бір материк. Осы ерекшелік бірдей ендіктерде ұқсас климаттық жағдайлардың қалыптасуына мүмкіндік береді: климаттық белдеулердің басым бөлігі Африка аумағында екі реттен қайталанады.
Дегенмен материктің солтүстік бөлігі экватордан оңтүстікке қарай жатқан бөлігінен ауданы жағынан шамамен екі есе үлкен. Бұл айырмашылық климаттың таралуына айқын әсер етеді. Африканың солтүстігі мен солтүстік-шығысында алып Евразия құрлығы орналасқан, ал оларды континентаралық жылы теңіздер — Жерорта теңізі мен Қызыл теңіз бөліп тұр. Оңтүстікте Африка Атлант және Үнді мұхиттарының аралығында жатыр. Сондықтан экватордан солтүстікке және оңтүстікке қарай климаттың қалыптасу жағдайлары бірдей емес.
Негізгі ой
- Материктің көп бөлігі тропиктер арасында орналасқан, сондықтан күн радиациясы өте жоғары.
- Жағалаудан ішке қарай мұхит әсері әлсіреп, континенттік сипат күшейеді.
- Пассаттар, субтропиктік антициклондар және муссондар жауын-шашын мен жел режимін айқындайды.
Жылу балансы және материктің «ең ыстық» болуы
Африканың негізгі бөлігі тропиктер арасында жатқандықтан, жыл бойы күн жылуын мол қабылдайды. Әсіресе солтүстік, анағұрлым кең бөлігінде жер беті қатты қызады. Африканың көп аумағында жылдық жиынтық радиация шамамен 160 ккал/см²-ден жоғары, ал солтүстікте 200 ккал/см²-ден де асады. Бұл жоғары температуралардың басым болуына жағдай жасап, Африканы Жердің ең ыстық материгіне айналдырады.
Материк жағалауының тілімденуі шамалы, ал шеткі аймақтардың едәуір бөлігінде жағалауға жақын жерлердің көтеріңкі болуы мұхиттық ықпалдың ішке енуін шектейді. Соның нәтижесінде Африкаға тән континенттік климат белгілері күшейеді; бұл әсіресе Евразияға жақын орналасқан солтүстік бөлікте айқын байқалады.
Ауа массаларының циркуляциясы: пассаттар, антициклондар, муссондар
Африканың көп бөлігі екі жарты шардың субтропиктік антициклондық белдеулері мен пассаттық циркуляция ықпалында. Солтүстік жарты шардан соғатын пассаттар құрлық арқылы өтіп, ылғалдылығы төмен континенттік ауа әкеледі. Үнді мұхиты жағынан келетін оңтүстік жарты шар пассаттары материктің шығыс шетіне ылғалдылығы тұрақсыз ауа массаларын жеткізеді.
Материктің батыс шеттерінде атланттық субтропиктік антициклонның шығыс бөлігі және пассаттық инверсия құбылысы басым болады. Бұған Атлант мұхитының суық ағыстары қосылып, инверсияны күшейтеді де, жауын-шашынның түсуіне қолайсыз жағдай туғызады.
Экватор маңындағы алмасу
Экватор бойында ауа массаларының бір жарты шардан екіншісіне өтуі ерекше маңызды. Шығыста пассаттардың жарты шар ауысуы көбіне осы жарты шардың жазында байқалса, батыста оңтүстік пассаттың (оңтүстік-батыс муссонның) солтүстік жарты шарға өтуі жыл бойы дерлік көрінеді.
Субтропиктік шеттер
Материктің қиыр солтүстігі мен қиыр оңтүстігі қыс мезгілінде қоңыржай ендіктердің батыс циркуляциясына ішінара ілігеді. Бұл өңірлерде маусымдық циклондық әрекет жауын-шашын режимін өзгертіп отырады.
Қаңтар мен шілдедегі айырмашылық: қысым белдеулері мен желдердің маусымдылығы
Қаңтарда материктің оңтүстік бөлігі көбірек қызады, ал солтүстік бөлігі салыстырмалы түрде салқындау болады. Осыған байланысты субтропиктік жоғары қысым белдеуі Сахараның солтүстігін кесіп өтеді де Солтүстік Атлант максимумымен жалғасады. Қыста Африканың қиыр солтүстік-батысына қоңыржай ендіктердің батыс циклондық циркуляциясы ықпал етеді.
Бұл маусымда солтүстік пассат экваторға қарай бірнеше тармақ ретінде жылжиды: шығыстағы «египет ағыны» Конго алабының солтүстігіне дейін жетеді; одан шығысырақта құрғақ аравия пассаты Сомали түбегін қамтып, экватордан оңтүстікке өтеді; батыста харматтан Гвинея жағалауына қарай бағытталады. Әдетте, харматтан жағалауға дейін толық жетпейді, бірақ жоғары қабаттарда пассат толқындары ылғал көтерілуін әлсіретіп, Гвинея жағалауында қаңтарды ең құрғақ айлардың біріне айналдырады.
Шілдеде солтүстік жарты шар қатты қызатындықтан, қысым және жел белдеулері солтүстікке ығысады. Солтүстік жарты шардың субтропиктік максимумы Жерорта теңізі мен Оңтүстік Еуропаға қарай жылжып, Африканың қиыр солтүстік-батысын ғана қамтиды. Солтүстік Африкада күшті қызуға байланысты төмен қысымды аймақ пайда болып, ол экватордан оңтүстікке қарай жалғасады. Осы кезде Судан мен Гвинея жағалауларына оңтүстік-батыс муссоны ылғал әкеліп, жауын-шашын мөлшерін арттырады.
Ал материктің оңтүстік бөлігінің көп аймағы (әсіресе ішкі өңірлері) жоғары қысым мен әлсіреген пассат жағдайында құрғақ болады. Тек Кап облысында циклондық әрекет жанданғандықтан, бұл заңдылықтан ерекшелеу көрінеді.
Температуралық ерекшеліктер
Африкада жыл бойы температураның жоғары болуы күннің көкжиектен биік тұруына және күшті инсоляцияға байланысты. Материктің едәуір бөлігінде жылдық орташа температура +20°C-тан асады. Солтүстік бөлік анағұрлым кең болғандықтан тұтас алғанда оңтүстікке қарағанда көбірек қызады: Жер шарындағы ең жоғары орташа айлық температуралар +35…+40°C осы өңірлерде байқалады, ал абсолюттік максимум +58°C-қа дейін жетуі мүмкін.
Континенттік климаттың тағы бір белгісі — тәуліктік температура ауытқуының үлкен болуы. Мысалы, Сахарада тәуліктік амплитуда 50°C-қа дейін жетеді.
Жауын-шашынның таралу заңдылықтары
Африкада жауын-шашын біркелкі таралмайды. Үнемі және мол конвективтік жаңбырлар экваторлық өңірге, шамамен 5° с.е. пен 10° о.е. аралығына түседі. Африкадағы ең жоғары жауын-шашын мөлшері (шамамен 10 000 мм) Камерун массивінің оңтүстік-батысқа қараған беткейлерінде байқалады.
Экватордан солтүстікке және оңтүстікке қарай шамамен 17°-қа дейін жауын-шашынды кезеңді әр жарты шардың жазында экваторлық муссондар әкеледі. Одан әрі, экватордан алыстаған сайын (30°-қа дейін) жыл бойы жауын-шашын өте аз түсетін қуаң белдеулер орналасады. Қиыр солтүстікте және қиыр оңтүстікте (субтропиктік белдеуде) жауын-шашын мөлшері қайтадан көбейеді: солтүстік-батыс пен оңтүстік-батыста максимум қыста, ал оңтүстік-шығыста жазда байқалады.
Қысқаша қорытынды
Осы заңдылықтардың нәтижесінде Африка климаты айқын белдеулікке бағынады, бірақ рельеф, мұхит ағыстары және маусымдық циркуляция әсерінен өте алуан түрлі сипатқа ие.
Климаттық белдеулер: экваторлықтан қуаң тропиктікке дейін
Экваторлық климат
Экваторлық климат белдеуі Конго алабының едәуір бөлігін (шамамен 5° с.е. пен 5° о.е. аралығы), сондай-ақ Гвинея жағалауын 7–8° с.е. дейін қамтиды. Конго алабында жер бетінің қатты қызуына байланысты ауа массалары жоғары көтеріліп, жыл бойы конвективтік жауын-шашын түседі. Күннің ең биік орнына тәуелді түрде жауын-шашын режимінде екі максимум айқын көрінеді.
Бұл өңірге жоғары әрі бірқалыпты температура (+24…+28°C), буланудан 1,5–2 есе артық жауын-шашын, ауаның салыстырмалы ылғалдылығының жоғары болуы тән. Сондықтан экваторлық Африкада тұрақты артық ылғалдану қалыптасады.
Субэкваторлық (жазы ылғалды) климат
Солтүстік жарты шарда субэкваторлық белдеу солтүстікте шамамен 17° с.е. дейін жетеді. Оңтүстік жарты шарда бұл белдеу Атлант мұхитына дейін толық созылмайды, ал оңтүстікте 20° о.е. маңына жуықтайды. Материктің шығысында солтүстік және оңтүстік субэкваторлық белдеулер түйіседі, ал экваторлық белдеу Үнді мұхитына дейін жетпейді.
Жазда муссондар үстем болып, ылғалды экваторлық ауаны әкеледі де мол жауын-шашын түсіреді. Қыста құрғақ тропиктік ауаны жеткізетін пассаттар әсерінен жауын-шашын болмайтын, салыстырмалы ылғалдылығы өте төмен кезең қалыптасады.
- Экватордан тропикке қарай ылғалды маусым ұзақтығы 10 айдан 2–3 айға дейін қысқарады.
- Батыстан шығысқа қарай муссон әлсіреген сайын жауын-шашын азая береді.
- Сомали түбегі — белдеудегі ең қуаң аймақтардың бірі (рельефтік тосқауылдар мен циркуляцияға байланысты).
Бұл белдеуде жылдық температура айырмасы экваторлыққа қарағанда үлкен: ең ыстық кезең, әдетте, жауын-шашын маусымының басына сәйкес келеді және орташа температура +30°C-тан асады. Ең салқын айларда да орташа температура +20°C-тан төмен түспейді. Кейбір жаңа жіктеулерде бұл белдеу жеке бөлінбей, «жазы ылғалды тропиктік климат» ретінде қарастырылады.
Аридтік тропиктік (өте құрғақ) климат
Африканың кең аймақтары, әсіресе солтүстік жарты шарда, аридтік тропиктік климатқа жатады. Солтүстіктегі ыстық әрі құрғақ тропиктік климат Сахараның басым бөлігіне тән. Жазда жер беті қатты қызады, ал солтүстік-шығыс пассаты салыстырмалы ылғалдылығы 15–30% болатын ауаны алып келеді. Қыста антициклондық режим орнығып, жыл бойы жауын-шашын түсуіне қолайсыз жағдай сақталады.
Өте құрғақ ауа, бұлттылықтың аздығы және өсімдіктің жоққа тән болуы тәуліктік температураның күрт ауытқуына әкеледі. Бұл өңірде буланушылық нақты буланудан шамамен 20–25 есе артық.
Оңтүстік жарты шардағы қуаң тропиктік климат Калахари қазаншұңқырына тән. Мұнда жауын-шашын Сахараға қарағанда біршама көп, бұл Үнді мұхитынан келетін оңтүстік-шығыс ауа ағындарының ықпалымен түсіндіріледі.