Романдағы зат есім мен етістіктен жасалған есімдер
«Абай жолы» романындағы біріккен тұлғалы антропонимдер: құрамына қарай топтастыру
«Абай жолы» романындағы біріккен тұлғалы антропонимдерді (кісі аттарын) олардың құрамындағы сөздердің бірігу тәсіліне қарай бірнеше топқа бөліп қарастыруға болады. Бұл құбылыс тек кейінгі кезеңнің жемісі емес: бір сөзді екінші сөзге біріктіріп, жаңа атау жасау үрдісі ерте заманнан-ақ қалыптасқан.
Негізінде зат есім — мағынасы жағынан заттық ұғымды білдіретін сөздердің бәрін қамтитын кең сөз табы. Сонымен қатар зат есім мен сын есімнің байланысы да антропоним жасауда айрықша рөл атқарады.
I. Зат есім + зат есім арқылы жасалған есімдер
Бұл топқа екі зат есімнің бірігуі арқылы жасалған кісі аттары жатады. Романда мұндай үлгілер жиі кездеседі.
Мысалдар
- Әбдірахман
- Бибісара
- Садуақас
- Әкімқожа
- Әлімқожа
- Балағаз
- Абылғазы
Романнан үзінділер
Түн ішінде елеусіз бір адырларға Абылғазы жылқы әкелді (I; 225).
Сармолланың қызы Бибісара (II; 343).
Кішкентай, ақ сарылау келген Әбдірахман (I; 280).
II. Зат есім + сын есім (немесе сын есім + зат есім) арқылы жасалған есімдер
Зат есім мен сын есім бір-бірімен тығыз байланысты. Сын есімнің қатысуы кісі атына бейнелілік, сипаттық реңк қосып, адамның сыртқы белгілерін немесе мінез-құлқын аңғартуы мүмкін.
Сын есімнің негізгі топтары
- Сапалық сын есім — заттың тікелей қабылданатын белгілерін білдіреді: түр-түс (көк, ақ, қызыл, қара, сары), көлем (үлкен, кіші) және т.б.
- Қатыстық сын есім — белгіні басқа ұғым арқылы қатыстыра білдіреді.
Түр-түс арқылы
- Аққозы
- Ақбас
- Ақшолақ
- Қарабас
- Қарабатыр
- Сарымолла
Көлем, салмақ, тұлға белгісі
Кейбір антропонимдер адамның дене бітіміне, салмақ-қарымына қатысты сипаттық белгілерді қамтиды.
- Қабанқара
- Месқара
Өзіне танытқан талпақ қара баласы Месқара бар екен (II; 23).
Мінез-құлықты білдіретіндер
Сапалық сын есімдер кейде адамның мінез-құлқын, болмысын аңғартатын мағына береді.
- Торымбала
- Керімбала
- Жамантай
- Нұрғаным
- Нұрқожа
III. Зат есім + етістік арқылы жасалған есімдер
Байқалатын маңызды жайттың бірі — есім жасауда зат есімнен кейін ең белсенді қолданылатын сөз табы етістік. Көбіне етістік өзі тіркесетін сөзден кейін келіп, біріккен тұлғалы антропонимдер жасайды.
Романдағы үлгілер
- Дәулеткелді
- Есберген
- Төлепберді
- Бөрібасар
- Жортар
- Көрер
- Құдайберді
- Өтегелді
Ерекше орын тәртібі
Кейбір антропонимдерде етістік компоненті зат есімнің алдында да қолданылады: Тұрғанбай, Тұрсын және т.б.
Мағынасы жағынан етістік қимыл-әрекетті білдіреді және ол қыр-сыры мол, ең күрделі сөз таптарының бірі болып саналады.