Оқушының жан - жақты музыкалық ақпарат алудағы, нотаны парақтан оқып үйренудегі, музыкалық шығарманы нобайы үйрену кезеңі
Оқушының жан-жақты музыкалық ақпарат алуы, нотаны парақтан оқып үйренуі, музыкалық шығарманы бастапқы нобайымен меңгеруі — бұлардың бәрі жас музыканттың тұлғалық-кәсібилік дамуы үшін маңызды, бірақ жеткілікті шарт емес. Нақты сапалық өсу оқушының өздігінен білім мен дағды алудағы белсенділігі, мұғалімнен алған жүйелі көмегі мен қолдауы, сондай-ақ музыкалық өмірге қатысты хабардарлығы арқылы қалыптасады.
Бұл тұрғыдан алғанда сұрақ өзекті: кәсіби музыкалық сана қалыптасу кезеңінде оқушы білімді сабақ үстінде қалай алды, нәтижеге қандай тәсілмен жетті, оның оқу-шығармашылық бағыты қай арнаға бағытталды?
Өздігінен оқу ұғымы нені қамтиды?
Қазіргі кезеңде оқушының өздігінен шығармашылық ойлауын дамыту мәселесі алдыңғы қатарға шықты. Өйткені белсенділік оқу мақсатына, ал өздігінен даму — оқушының ішкі жігеріне және нәтижеге ұмтылуына тікелей байланысты.
Өздігінен жұмыс істеудің негізгі көріністері
- Музыкалық шығармамен өз бетімен танысу және мазмұнын түсіну.
- Авторлық мәтінді (ноталық жазбаны) дұрыс ұғып, мағыналық байланыстарын көру.
- Интерпретацияны саналы түрде құру: көркем ойды табу, дәлелдеу, дамыту.
- Үйрену барысында өзіне тиімді жолды таңдау: тәсілдер мен құралдарды іріктеу.
- Өз орындаушылық әрекетін сынап көру, өзіндік бақылау мен түзетуді қалыптастыру.
Демек, оқушы-музыканттың өздігінен тәрбиеленуі тек жеке дағды емес: ол оқыту әдіс-тәсілдерін, музыкалық-орындаушылық сыныптағы жұмысты ұйымдастыру формаларын да қайта қарастыруды талап етеді.
Мұғалімнің рөлі және қиын міндет
Мұғалімге шәкіртін белгілі бір әрекетке үйрету салыстырмалы түрде жеңіл болуы мүмкін. Ал оның көркемдік тұрғыдан тәуелсіз шығармашылығын, тұлғалық өзіндік болмысын тәрбиелеу — әлдеқайда күрделі міндет.
Дәстүрлі оқу үдерісі
Педагог айтады, көрсетеді, түсіндіреді; оқушы есте сақтайды, қабылдайды және орындайды.
Маңызды ұғымдар
«Белсенділік», «өздігінен», «шығармашылық» ұғымдары мәнін жоғалтпайды: олар оқу әрекетінің сапасын айқындайды.
Педагогика мен психология саласындағы зерттеулерде белсенді ойлау, өздігінен ойлау және шығармашылық ойлау өзара байланысты құбылыс ретінде қарастырылады. Олардың түп негізі — адам ойлауындағы әрекетшілдік.
Орындаушылық сыныпта белсенді музыкалық ойлау қалай көрінеді?
Орындаушылық сынып оқушысында музыкалық ойлаудың белсенділігі ең алдымен бір нәрседен байқалады: өз ойнауын зейін қойып тыңдау. Белсенділіктің басты талабы — өз-өзін тыңдай білу, музыкада болып жатқан процестерді пайымдау, есту арқылы бақылап, түзету енгізу.
Екі аспект
1) Нақты нәтиже
Орындалған жұмысқа тән көрінетін жетістік: дыбыс, фраза, ырғақ, тұтастық.
2) Жүзеге асыру тәсілдері
Сол нәтижеге алып келген амалдар: жоспарлау, жаттығу тәсілі, бақылау, талдау.
Нәтиже әрдайым оны тудырған тәсілдерге тәуелді. Сондықтан ең маңыздысы — табиғи шығармашылықпен айналысуға жағдай жасау.
Шығармашылыққа «үйрету» және жұмысты шығармашылықпен істеу
Адамды шығармашылыққа тікелей үйрету қиын, кейде мүмкін емес. Бірақ кез келген жұмысты шығармашылықпен орындауға үйретуге болады. Сондықтан орындаушы үшін екі нәрсені білу маңызды: музыкалық шығарманы қалай орындамау керек және онымен қалай дұрыс жұмыс істеу қажет.
Өнер жаттығусыз болмайды, жаттығусыз өнер болмайды.
Қорытынды
Жас музыканттың өздігінен кәсіби ойлауының нақтылығы мен тұрақты дамуының басты белгісі — көркемдік бейнені өз бетімен түсіну, табу, бағалау және талдау. Бұл сапалар өздігінен оқу әрекетінде шыңдалып, кәсіби талдауда дәлдік пен нақтылыққа жетелейді.
Мұғалімнің мақсаты — осы қасиеттерді жүйелі түрде қолдау, ынталандыру және оқушының дербес шығармашылық жолын табуына жағдай жасау.
Әдебиеттер
- Ананьев Б.Г. Задачи психологии искусства. Художественное творчество. — Л., 1982. — 120 с.
- Асмолов А.Г. Как построить свое Я. — М., 1992. — 145 с.
- Бришлинский А.В. Проблемы психологии субъекта. — М., 1994. — 130 с.
- Григорьев В.Ю. Исполнитель и эстрада. — М.: Магнитогорск, 1998. — 150 с.
- Дүкенбай Н. Бастауыш сынып музыка сабағының бағдарламасы. — Павлодар, 2006. — 46 б.
- Каган М.С. Музыка в мире искусства. — СПб., 1996. — 140 с.
- Климов Е.А. Психология: Воспитание и обучение. — М., 2000. — 110 с.
- Киященко Н.И. Эстетика жизни. — М., 2000. — 133 с.
- Коган Г.М. У ворот мастерства. — М., 1977. — 142 с.
- Кузин В.С. Психология: учебник. — М., 1999. — 235 с.
- Крупник Е.П. Психологическое воздействие искусства на личность. — М., 1999. — 240 с.
- Кирнарская Д.К. Музыкальное восприятие. — М., 1997. — 170 с.
- Лейтес Н.С. Возрастная одаренность школьников. — М., 2001. — 122 с.
- Медушевский В.В. О закономерностях и средствах художественного воздействия музыки. — М., 1976. — 320 с.
- Методическая культура педагога-музыканта: учеб. пособие / под ред. Э.Б. Абдуллина. — М., 2002. — 238 с.
- Музыкальная психология: хрестоматия / сост. М.С. Старчеус. — М., 1992. — 380 с.
- Мелик-Пашаев А.А. Мир художника. — М., 2000. — 126 с.
- Музыкальное образование в Казахстане: хрестоматия. Вып. 1 / сост. Р.Р. Джердималиева, А.А. Момбек, З.Р. Ахметова. — Алматы, 2007. — 360 с.
- Музыкальное образование в Казахстане: хрестоматия. Вып. 2 / сост. Р.Р. Джердималиева, А.А. Момбек, З.Р. Ахметова. — Алматы, 2006. — 380 с.
- Музыкальное образование в современном мире: учебное пособие. Вып. 1 / сост. Р.Р. Джердималиева, Т.Ш. Ахметова, Ж.А. Абенова. — Алматы, 2008. — 460 с.
- Психология одаренных детей и подростков: сборник / под ред. Н.С. Лейтеса. — М., 2000. — 230 с.
- Незайкинский Е.В. О психологии музыкального восприятия.