Топырақ жамылғысы
Геологиялық-геоморфологиялық жағдайы
Шымкент қаласы және оның төңірегі Тянь-Шань тауларының тау алды жазықтарында, Сайрам мен Бадам өзендерінің арасындағы суайырықта орналасқан. Қаланың абсолюттік биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 506 м. Қала аумағы 300 км², бұл облыс аумағының шамамен 0,3%-ын құрайды.
Қаланың жер бедері негізінен төбелі. Жер бедерінің пішіндері адамның шаруашылық әрекеті арқылы айтарлықтай өзгергенімен, жалпы бедер толық тегістеліп кеткен жоқ. Қаланың өсуіне Түркістан–Сібір теміржол магистралі мен Қаратаудағы полиметалл кендерін игеру елеулі ықпал етті. Дегенмен қала аумағының басым бөлігінде бірқабатты тұрғын үйлер салынғаннан кейін жер бедерінде аса ірі өзгерістер байқалмады.
Негізгі тұжырым
- Шымкент — тау алды жазықтағы төбелі бедерге тән қала.
- Бедердің қалыптасуына өзендік аллювий, су эрозиясы және тектоникалық көтерілу процестері әсер еткен.
- Антропогендік ықпал ұзақ тарихи кезең бойы жинақталған.
Жер бедерінің қалыптасуында Қошқарата өзенінің ықпалы маңызды болды: оның аллювиальдық шөгінділері Сайрам мен Бадам өзендерінің шөгінділерінен түзілген аллювиальдық жазықты өзгертіп, салыстырмалы түрде биік төбелердің қалыптасуына жағдай жасады. Қаланың ең биік нүктесі Тұрар Рысқұлов және Д. Қонаев даңғылдарының қиылысында орналасқан — 580,6 м.
Жер бедері пішіндерінің қалыптасуында төрттік кезеңде жиналған аллювиальдық шөгінділер мен су эрозиясы жетекші рөл атқарды. Ал аумақтың геологиялық құрылымында палеоген–неоген дәуірлеріндегі тектоникалық әрекеттер ерекше маңызды: палеогеннің соңында және неогенде тектоникалық процестер күшейіп, мезозойда пенепленге айналып бара жатқан Тянь-Шань қайта көтерілуге ұшырады. Неогенде бұл көтерілу тауларды қазіргі биік таулы келбетіне жеткізіп, таулы аудандарда эрозияны күшейтті; тау етегінде және тау алды жазықтарда жаңа бедер пішіндері қалыптасты.
Соңғы төрттік кезеңде, әсіресе тұрақты және уақытша су ағындарының ықпалымен, қазіргі бедер пішіндері айқындалды. Уақытша ағындардың әсерінен аумақта көптеген сайлар қалыптасты, сондықтан қала территориясында төбелі пішіндер басым.
Археологтардың пікірінше, Шымкент елді мекен ретінде ерте орта ғасырларда қалыптаса бастаған. Демек, соңғы 1–1,5 мың жыл ішінде жер бедері белгілі бір деңгейде антропогендік ықпалға ұшырады. Мұны қолдан жасалған бедер пішіндерінен көруге болады: мысалы, қаланың оңтүстік-шығысындағы ерте қалашық орнында төменгі қабаттардан үйлердің қалдықтары, қыш-ыдыс сынықтары және басқа артефактілер табылған. Егер мәдени қабаттар ондаған метр тереңдікке дейін анықталса, мұндағы төбе жасанды төбе (цитадель) болуы ықтимал. Бұл төбе қазіргі қала бетіне қатысты айқын биік орын саналады.
Антропогендік бедер пішіндері қаланың ішкі аудандарында да байқалады: бұрын сайлар болған кейбір учаскелер тегістеліп, олардың орнына ірі ғимараттар салынған.
Сейсмикалық жағдай және қазіргі процестер
Әдеби деректерге сәйкес, қала аумағы шамамен 3–4 балдық сейсмикалық белдеуде орналасқан. Шымкентте ірі жер сілкіністері тіркелмеген және тарихи деректерде де кең мәлімет жоқ, алайда әлсіз сілкіністер жиі байқалады. Соңғы жылдары қала аумағында бірнеше рет 3–4 балдық жер сілкіністері тіркелді.
Қошқарата өзенінен бастау алатын каналдар мен арықтар салынған. Олар өз арналары бойында эрозиялық процестерді күшейтіп, ерекше бедер пішіндерін қалыптастыруда. Мысалы, Түркістан көшесіне параллель орналасқан Қошқаратаға құятын бір бастау соңғы 3–4 жылда жаңа арна қалыптастырып келеді; келешекте ол жерде тұрақты су ағынының пайда болуы ықтимал. Яғни жер бедерін қалыптастыру процестері бүгін де жалғасуда.
Рекреациялық аумақтар және таулы өңірлер
Шымкент маңындағы рекреациялық аумақтар негізінен таулы аудандарда шоғырланған. Қаланың шығысы және оңтүстік-шығысында Қаржантаудың тау алды жазықтары мен жота беткейлері орналасқан. Солтүстікте Қаратау таулары, әсіресе Боралдай жотасы жақын. Оңтүстікте Қазығұрт таулары жатыр.
Бұл таулар неоген кезеңіндегі күшті тектоникалық көтерілу нәтижесінде едәуір биіктікке көтерілген. Ең биік шың — Сайрам шыңы (4299 м), облыстың ең биік нүктесі болып саналады. Таулы аудандар жазықтарға қарағанда ылғалдылау, сондықтан мұнда эрозиялық процестер айқын. Көктемде ұсақ өзендерде сел құбылыстары жиі байқалады: сел кезінде өзен жағасының сызығы күрт өзгеруі, жаңа бастау көздерінің пайда болуы немесе керісінше жойылуы мүмкін.
Жазықтық эрозия және аккумуляция нәтижесінде өзен арналары бойында жиналмалы бедер пішіндері қалыптасады. Өзендер жазық учаскелерге шыққанда аллювиальдық материалдың қалың қабаттары түзіледі; ылғал жеткілікті болғандықтан мұнда шалғынды кешендер дамиды. Рекреациялық тұрғыдан бұл — ұйымдастырылмаған, бірақ табиғи әлеуеті жоғары ресурс.
Қала тұрғындары үшін өзен аңғарлары мен тау беткейлері дәстүрлі демалыс аймақтары болып келеді. Таулы ландшафттардың сауықтыру әсері теңіз жағалауындағы демалыспен салыстыруға болады. Жазда климаттың құрғақ болуы апталық рекреациялық цикл үшін де қолайлы.
Климаты және беткі сулары
Климат
Шымкент қоңыржай белдеудің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Кейбір зерттеушілер Қазығұрт тауларын қоңыржай белдеу мен құрғақ материктік субтропиктік белдеулер арасындағы маңызды климаттық шекара ретінде қарастырады. Қазақстан облыс орталықтарының ішінде Шымкент ең оңтүстікте орналасқандықтан, оның термиялық режимі салыстырмалы түрде жұмсақ.
Қала климатына жергілікті ауа массалары мен жергілікті циклогенез елеулі әсер етеді; мұның басты себептерінің бірі — таулы климаттың ықпалы. Қыста солтүстіктен келетін трансформацияланған арктикалық ауа массалары ықпал етуі мүмкін, бірақ олар айтарлықтай өзгергендіктен температура күрт төмендеп кетпейді. Солтүстік жақтан Қаратау жотасы суық ауа ағымдарын белгілі бір деңгейде тежейді.
Жел (орташа)
1,9 м/с
Жазғы және қысқы маусымда тау-аңғарлы желдер басым. Өтпелі маусымда ауа температурасы күрт өзгергенде жел жылдамдығы кейде 30 м/с-қа дейін жетуі мүмкін, бұл ағаштардың құлауына және инфрақұрылымға зиян келтіруі ықтимал.
Орташа айлық жел жылдамдығы (1971–2000)
| Ай | м/с |
|---|---|
| Қаңтар | 1,8 |
| Ақпан | 1,8 |
| Наурыз | 2,1 |
| Сәуір | 2,4 |
| Мамыр | 2,2 |
| Маусым | 2,0 |
| Шілде | 2,0 |
| Тамыз | 2,0 |
| Қыркүйек | 1,7 |
| Қазан | 1,6 |
| Қараша | 1,5 |
| Желтоқсан | 1,5 |
Дереккөз: «Справочник по климату Казахстана», көпжылдық деректер (1971–2000), Алматы, 2004. Флюгер биіктігі — 10 м.
Температура (орташа)
+12,6 °C
Жылдық орташа температураның салыстырмалы жоғары болуы қалада жылусүйгіш сәндік өсімдіктерді өсіруге мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан Шымкенттегі дендросаябақ — елдегі бірегей нысандардың бірі.
Жауын-шашын (жылдық)
572 мм
Жауын-шашынның басым бөлігі суық маусымда түседі. Маусым–қыркүйек аралығында жауын-шашын өте аз, бұл жазғы рекреация үшін қолайлы режим қалыптастырады.
Орташа айлық температура (1971–2000)
| Ай | °C |
|---|---|
| Қаңтар | −1,5 |
| Ақпан | −0,3 |
| Наурыз | 5,7 |
| Сәуір | 13,7 |
| Мамыр | 18,3 |
| Маусым | 23,8 |
| Шілде | 26,5 |
| Тамыз | 25,1 |
| Қыркүйек | 19,6 |
| Қазан | 12,3 |
| Қараша | 6,1 |
| Желтоқсан | 1,5 |
Дереккөз: «Справочник по климату Казахстана», көпжылдық деректер (1971–2000), Алматы, 2004.
Орташа айлық жауын-шашын (1971–2000)
| Ай | мм |
|---|---|
| Қаңтар | 75 |
| Ақпан | 75 |
| Наурыз | 79 |
| Сәуір | 70 |
| Мамыр | 51 |
| Маусым | 17 |
| Шілде | 9 |
| Тамыз | 4 |
| Қыркүйек | 12 |
| Қазан | 42 |
| Қараша | 68 |
| Желтоқсан | 70 |
Жауын-шашын режимі субтропиктік климатқа ұқсас: жазда жауын аз, ал суық маусымда ылғал көбірек. Рекреациялық тұрғыдан бұл — жазғы кезеңде ашық аспанды күндердің көп болуына ықпал ететін қолайлы ерекшелік.
Дереккөз: «Справочник по климату Казахстана», көпжылдық деректер (1971–2000), Алматы, 2004.
Жазғы маусымда қалаға Қызылқұм шөліндегі антициклонның ықпалы күшейеді. Шілде–тамызда тұрақты бұлтсыз, өте ыстық ауа райы жиі орнайды. Бұл кезде тау-аңғарлы желдердің рөлі артып, жаздағы жел жылдамдығы қысқа қарағанда жоғары болуы мүмкін.
Термиялық ресурстардың маңызы
Шымкенттің жылдық орташа температурасы +12,6°C. Бұл көрсеткіш басқа қалалармен салыстырғанда жоғары: Алматыда шамамен +7,6°C, Астанада +1,4°C, Петропавлда +0,5°C. Мұндай жұмсақ режим қалада жылы сүйетін декоративтік өсімдіктерді кеңінен өсіруге мүмкіндік береді.
Қыс салыстырмалы түрде жылы: қаңтардағы орташа температура −1,5°C, ал ақпанда −0,3°C. Жазда орташа температура тұрақты түрде +20°C-тан төмен түспейді; шілде айының орташа мәні +26,5°C.
Беткі сулары
Қала аумағындағы ең ірі өзен — Бадам. Ол Қаржантаудың батыс беткейлерінен шамамен 2550 м биіктікте бастау алады. Жоғарғы бөлігінде су қоймасы бар Тоғызсала өзені құяды. Шымкентке дейін Бадам таулы сипатта болып, қала аумағында салыстырмалы кең аңғармен ағатын жазықтық өзенге айналады.
Бадам өзенінде Бадам су қоймасы салынған; оның негізгі мақсаттарының бірі — Шымкентті сумен қамтамасыз ету. Өзен халық тығыз орналасқан аймақтан өтетіндіктен, суы суармалауда қарқынды пайдаланылады.
Бадам өзені: негізгі сипаттамалар
- Ұзындығы
- 143 км
- Алабы
- 4370 км²
- Орташа биіктік
- 970 м
- Орташа шығын
- 14,9 м³/с
Жылдық ағынның маусымдық үлесі
- Көктем 47,6%
- Жаз 26,7%
- Күз және қыс 25,7%
Топырақ-өсімдік жамылғысы
Топырақ жамылғысы
Шымкент маңындағы таулы аудандарда таулы-шалғынды, таулы қызыл-қоңыр және сұр топырақтар кең таралған. Жазық бөліктерде сұр топырақ, тақыр тәрізді және сұр-қызыл-қоңыр топырақ басым; олардың арасында сор және сортаң учаскелер кездеседі. Өзен жайылмаларында шалғынды және шалғынды-батпақты топырақтар көбірек дамыған. Облыстың солтүстігі мен оңтүстік-батысында құмды шөлдер ауқымды аумақтарды алып жатыр.
Қаланың оңтүстік-шығысында биік таулы жоталар орналасқан, мұнда топырақтың биіктік белдеулілігі айқын байқалады. Биік шыңдардан төмен қарай мұздық және нивальдық белдеу таулы-шалғынды және субальпілік топырақтарға ауысады. Бұл топырақтар үздіксіз белдеу түзбейді, көбіне жазық алаңдарда және биік таулы өңірлердің жылғаларында таралған. Сипатты белгілері — қабатының қалың еместігі, профилінің ірі бөлшекті болуы, қарашіріктің салыстырмалы жоғары үлесі және қалың шымдылық.
1200–1300 м-ден 2400–2500 м-ге дейінгі аралықта таулы қызыл-қоңыр топырақ таралған. Оның аналық жыныстары — лесс және лесс тәрізді саздақтар, сондай-ақ қатты жыныстардан түзілген элювий мен пролювий. Қарашірік мөлшері 3–6%, түсі қызыл-қоңыр.
Талас Алатауы, Қаржантау, Қаратау тау етектері мен тау алды жазықтарында, сондай-ақ Сырдарияның биік террасаларында сұр топырақ кең тараған. Сұр топырақтар ашық реңді, қара реңді және сорланған түрлерге жіктеледі; олардың ішінде оңтүстіктің қара реңді сұр топырағы (қарашірік 3–4%) ең құнарлы саналады. Сайрам мен Бадам өзендерінің аңғарларында тұзданбаған шалғынды-сұр топырақтар және сор топырақтар кездеседі; беткі қабатта қарашірік мөлшері 3–4%-ға дейін жетуі мүмкін.
Облыстың оңтүстік-батысында, Шу өзенінің төменгі ағысында және Сырдария аңғарында сор жерлер бар: олардың беті жұқа тұз қабыршағымен жабылған. Мұндай жерлер минералданған ыза сулардың (жер бетінен 2–3 м тереңдікте) жақын жатуына байланысты қалыптасады.
Өсімдік жамылғысы
Өсімдік жамылғысы рекреациялық ресурстардың сапасына және оларды пайдалану түрлеріне тікелей әсер етеді. Өңір флорасы өте алуан түрлі: шамамен 1,5 мыңдай өсімдік түрі кездеседі.
Жазықтағы өсімдіктер
Жазық аумақтарда шөл өсімдіктері басым. Қаратаудың солтүстік-шығыс беткейінің тау етегіндегі пролювийлік жазықтарда баялыш пен жусан жиі ұшырасады. Бұталы өсімдіктерден сексеуіл, жусан, Коноллидің құмды қарағаны (құмды акация), жүзгін таралған. Оңтүстікке қарай жусанды-эфемерлі өсімдік жамылғысы дала өсімдіктеріне ауысады.
Сырдария аңғарында жусанды-солянкалы өсімдіктер басым. Өзенге жақындаған сайын қамысты және тоғайлық өсімдіктер көбейеді: жиде, қамыс, шеңгел, тамарикс, тораңғыл, тал және т.б.
Таудағы белдеулілік
Таулы аудандарда биіктік белдеулілік анық байқалады. 500–700 м биіктікке дейін Батыс Тянь-Шань тау алды аймағына тән эфемерлі шөл өсімдіктері таралған. Сайлардың көлеңкелі беткейлерінде ерте көктемде астық тұқымдастар көріне бастайды, ал 800 м-ге дейін олардың үлесі арта түседі.
800–1000 м-ден 1300–1500 м-ге дейін дала белдеуі басым; одан жоғары астық тұқымдас-әртүрлі шөптесін таулы дала орналасады. Солтүстік беткейлерде осы биіктіктерде ағаш-бұталы тоғайлар тараған: жаңғақ, алша, өрік, алма, долана және т.б.
Биік таулы белдеулер
2800–3000 м-ден 3600–3800 м-ге дейін альпілік шалғын-дала таралған, мұнда аласа шөпті өсімдіктер сиректеу келеді. Ең биік аймақтарда өсімдік жамылғысын негізінен мүк пен қыналар құрайды.
Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейлеріндегі өсімдіктер жамылғысы Батыс Тянь-Шань жоталарынан біршама ерекшеленеді: Қаратау тау алдының жайпақ, аласа бөліктері эфемерлі шөл өсімдіктерімен жабылып, шамамен 500 м биіктіктен бастап жусанды-астық тұқымдас өсімдіктеріне ауысады.