Пайыз саясаты
Нарық жағдайындағы банк жүйесінің құрылымы
Нарықтық экономикада банк жүйесі, әдетте, екі деңгейден тұрады: Орталық банк (эмиссиялық институт) және коммерциялық банктер (депозиттік институттар).
Коммерциялық банктер
Негізгі функциялары — несие беру және салымдарды тарту мен ұлғайту. Осы операциялардың нәтижесінде коммерциялық банктер ақша ұсынысын кеңейтуге ықпал етеді.
Сонымен қатар банк жүйесі құнды қағаздарды сатып алу-сатумен де айналысады.
Орталық банк
- Ұлттық валютаны айналымға шығарады.
- Мемлекеттің алтын-валюта резервтерін сақтайды.
- Коммерциялық банктердің міндетті резервтері арқылы банктер арасындағы есеп айырысуды ұйымдастырады.
- Халықаралық ақша нарығында сатып алушы және сатушы ретінде әрекет етеді.
- Ақша-несие саясатын қалыптастырып, жүзеге асырады және коммерциялық банктер қызметін қадағалайды.
Ақша ұсынысы қалай қалыптасады?
Экономикадағы ақша ұсынысының өзгеруіне Орталық банк операциялары, коммерциялық банктердің әрекеті және банктен тыс сектордың шешімдері бірге әсер етеді. Орталық банк ақша ұсынысын негізінен ақша базасына және ақша мультипликаторына ықпал ету арқылы реттейді.
Ал ақша ұсынысының нақты көлемі көп жағдайда коммерциялық банктердің несие беру және депозит тарту операциялары нәтижесінде құралады.
Ақша-несие саясаты: мәні және субъектілері
Ақша-несие саясаты — айналыстағы ақша массасын, несие көлемін, сыйақы мөлшерлемелерін өзгертуге және жалпы банк жүйесінің жұмысын реттеуге бағытталған шаралар жиынтығы.
Макроэкономикалық деңгей
Ақша-несие саясатының негізгі субъектісі — Ұлттық банк. Ол елдің ақша-несие саясатын айқындап, іске асырады.
Реттеу объектілері
Ұлттық банк тарапынан реттеу объектілеріне экономикадағы қолма-қол ақша және қолма-қол ақшасыз ақша айналымының жиынтығы жатады.
Қазақстан Ұлттық банкінің басты мақсаты
Қазақстан Ұлттық банкінің ақша-несие саясатының басты мақсаты — ұлттық валютаның тұрақтылығын қамтамасыз ету. Бұл теңгенің төлем қабілеттілігін және шетел валюталарына қатысты тұрақтылығын сақтауды қамтиды.
Соңғы жылдардағы саясаттың негізгі бағыты — инфляцияны төмендету және теңгенің тұрақтылығын нығайту.
Ақша-несие саясатының түрлері
Шаруашылық ахуалына қарай ақша-несие саясатының екі негізгі типі ажыратылады: рестрикциялық және экспанциялық.
Рестрикциялық саясат
Рестрикциялық ақша-несие саясаты екінші деңгейлі банктердің несиелік операцияларының көлемін шектеуге, несие беру шарттарын қатаңдатуға және сыйақы мөлшерлемелерін арттыруға бағытталады.
Экспанциялық саясат
Экспанциялық ақша-несие саясаты несие беруді кеңейтумен, айналымдағы ақша массасының өсуіне бақылаудың салыстырмалы түрде әлсіреуімен және сыйақы мөлшерлемелерінің төмендеуіне бейімділікпен сипатталады.
Пайыз саясаты және қайта қаржыландыру мөлшерлемесі
Ұлттық банк өзі жүргізетін операциялар бойынша ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесін, сондай-ақ басқа да мүдделендіру мөлшерлемелерін белгілейді. Бұл мөлшерлеме ақша нарығындағы жалпы ахуалға, несиеге сұраныс пен ұсынысқа және инфляция деңгейіне байланысты айқындалады.
Пайыз саясатының негізгі мақсаты
Пайыз саясатының басты мақсаты — айналыстағы теңге құнын күшейту арқылы несиеге сұранысты төмендету, соның нәтижесінде ақша массасының және инфляцияның өсу қарқынын баяулату.
Маңызды ескерту
Жоғары пайыз мөлшерлемесі пайыз төлемдерін ұлғайтып, экономикалық агенттердің шығындарын арттыруы мүмкін. Сондықтан пайыз саясатының нәтижесі әдетте бірден емес, белгілі бір уақыт аралығында байқалады.