Дәстүрлі қазақстандық экспорттық тауарларды жеткізуді ұлғайту

Еліміздің экономикалық дамуының қазіргі кезеңінде экспортты реттеу мәселелері маңызды әрі өзекті. Мысалы, 2002 жылы жалпы ішкі өнімдегі экспорттың үлесі 40% болса, 2003 жылы 44%-ға жеткен. Осы кезеңде негізгі экспортталатын тауарлар қатарына мұнай, газ конденсаты, қара және түсті металлдар, ауыл шаруашылығы шикізаты жатады. Жалпы алғанда, шикізат пен алғашқы өңдеуден өткен өнімдердің үлесі экспорттың шамамен 80%-ын құрайды.

Экспортты реттеу: тарифтік және бейтарифтік құралдар

Қазақстанның қазіргі сауда режимінде экспорт тарифтік және бейтарифтік шаралар арқылы реттеледі. Тарифтік реттеу — экспорттық кеден баждары. Ал бейтарифтік реттеу — лицензиялау, квоталау, тыйым салу және өзге де әкімшілік-экономикалық құралдар.

Кеден кодексіне сәйкес тауарлардың экспорты мен импорты бейтарифтік талаптар сақталған және кеден баждары төленген жағдайда жүзеге асырылады.

Экспорттық кеден баждары

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 5 маусымдағы №841 қаулысына сәйкес жекелеген тауарлардың экспортына кедендік баждар белгіленген. Бұл шаралардың негізгі мақсаты — отандық өндіріске қажетті шикізаттың республика аумағынан бақылаусыз шығарылуын тежеу.

Импорттық кеден баждары

Қазақстан аумағына әкелінетін тауарларға қатысты кеден баждарының мөлшері Үкіметтің 1996 жылғы 14 қарашадағы №1389 қаулысымен реттеледі.

Бейтарифтік реттеу: мәні және қолданылуы

Бейтарифтік (жанама) реттеу — кедендік-тарифтік шаралардан тыс экономикалық және әкімшілік тетіктердің жиынтығы. Оның бір бөлігі шектеуші, ал бір бөлігі ынталандырушы сипатқа ие. Қазақстан белсенді экспорттық саясат жүргізіп отырғанына қарамастан, бейтарифтік реттеудің ынталандырушы құралдары толық көлемде пайдаланылмай келеді. Осыған байланысты экспортты қолдаудың мемлекеттік шараларының тұтас жүйесін қалыптастыру қажеттілігі туындайды.

Бейтарифтік шаралардың негізгі бағыттары

Тыйым салу және уақытша шектеулер мысалдары

Үкіметтің 1998 жылғы 5 желтоқсандағы №1243 және 2002 жылғы 16 шілдедегі №785 қаулылары бойынша алюминий мен никельден жасалатын кейбір бұйымдардың, ағаш материалдарының және ағаштан жасалған жекелеген заттардың экспортына тыйым салынған.

Сонымен қатар егін егу кезеңінде жанармай тапшылығының алдын алу үшін Үкіметтің 2004 жылғы 23 ақпандағы №210 қаулысы қабылданып, 1 наурыздан 1 маусымға дейін жанармай экспортын уақытша тоқтатуға бағытталған шектеу енгізілген.

Лицензиялауды ырықтандыру мысалдары

Сыртқы сауда режимін ырықтандыру және отандық өндірушілерді қолдау мақсатында Үкімет 2003 жылғы 31 наурыздағы №310 шешімімен темекі және темекі өнімдерінің импортына лицензиялауды алып тастады. Ал 2003 жылғы 3 қыркүйектегі №839 қаулымен ветеринариялық дәрі-дәрмектер лицензияланатын тауарлар тізімінен шығарылды.

Ашық сауда режимі: мүмкіндіктер мен тәуекелдер

Соңғы жылдары Қазақстанның сыртқы экономикалық саясаты сыртқы сауда мен валюталық операцияларды ырықтандыруға және әкімшілік-нұсқаулық басқаруды қысқартуға бағытталды. Алайда ашықтықтың күшеюі артықшылықтармен қатар тәуекелдерді де арттырады, әсіресе өтпелі экономикасы бар және дамушы елдер үшін.

Бәсекеге қабілеттілік және сыртқы рыноктарға шығу тәжірибесі

Отандық өндірушілердің негізгі қиындықтары — айналым қаражатының тапшылығы, техникалық жарақтанудың төмендігі және импорттық ұқсас тауарлармен салыстырғанда бәсекеге қабілеттіліктің әлсіздігі. Көп жағдайда шетелдік тауарлардың бағасы да төмен болып келеді. Соған қарамастан, жекелеген кәсіпорындардың ірі капитал салымдарынсыз-ақ өндіріс көлемін арттырып, импортты 20%-ға дейін қысқартуға әлеуеті бар.

Рыноктарды кеңейту аясында АҚШ-та қазақстандық титан губкасына, уран өнімдеріне және ферросилицийге қатысты демпингке қарсы баждар алынып тасталды. 2000 жылы Еуроодақ Қазақстаннан феррохром импорты бойынша демпингке қарсы тергеуді тоқтатты. Сонымен бірге, Еуропа нарығына болат шығаруда экспорттық квотаны ұлғайту және кейбір демпингке қарсы баждарды алып тастау бағытындағы жұмыстар жалғасуда. 2000 жылы Еуроодақ Қазақстанға демпингке қарсы рәсімдер контекстінде нарықтық экономикасы бар ел мәртебесін берді, ал 2002 жылы АҚШ Сауда министрлігі Қазақстанды «нарықтық экономикасы жоқ ел» мәртебесінен шығарды.

Мемлекеттік бақылауды күшейту және экономикалық қауіпсіздік

Сыртқы экономикалық қызметті реттеудің маңызды бағыты — экспорттық-импорттық операцияларға мемлекеттік бақылауды күшейту. Қазақстан Республикасының 2001 жылғы 5 қаңтардағы «Трансферттік бағаларды қолдану кезіндегі мемлекеттік бақылау туралы» Заңы халықаралық мәмілелерде мемлекеттік кірістің ысырабын болдырмауға бағытталған бақылау тетіктерін айқындайды. Осы заң аясында белгіленген тауарлар бойынша мәмілелердің мониторингі жүргізіледі.

Валюта түсімін бақылаудың пәрменділігін арттыру үшін экспорт көлемін есепке алу, экспорттық бағалардың әлемдік бағалардан ауытқуын талдау, экспорттаушы кәсіпорындардың қаржы-экономикалық қызметінің ашықтығын күшейту шаралары іске асырылуда. Сонымен қатар ұлттық мүдделер мен ішкі рынок қажеттіліктеріне сүйене отырып, кей кезеңдерде лицензиялау, квоталау немесе уақытша тыйым салу арқылы экспортты шектеу қолданылған (мысалы, 1999–2001 жылдары мазут пен дизель отыны экспортына уақытша тыйымдар енгізілген).

Экспортты қолдау инфрақұрылымы және қаржыландыру

Мемлекет экспорттық жүктерді тасымалдауға арналған көлік дәліздерін дамыту және олардың өткізу қабілетін арттыру бағытында жұмыс жүргізеді. Экспорттық бақылау жүйесі де күшейтіліп келеді: халықаралық міндеттемелерді орындау үшін заңнама жетілдірілді, екі ұдай мақсаттағы тауарлар мен технологиялар тізбесі кеңейтілді.

2001 жылы экспорттық операцияларды несиелендіру функциялары жүктелген Қазақстанның Даму Банкі құрылды. Сонымен қатар Ұлттық Банк пен мемлекеттік кіріс органдары экспорттық-импорттық валюталық бақылауды жүзеге асырып, экспорттан түсетін валютаның толық әрі уақтылы қайтарылуын және импорт төлемдерінің заңдылығы мен негізділігін қадағалайды.

Экспортты тежейтін факторлар

Тиімді реттеу шараларын таңдау үшін экспорттың өсуін шектейтін негізгі факторларды нақты анықтау қажет. Олардың қатарына мыналар жатады:

Басым шешімдер: жанама реттеуді күшейту және қолдау экожүйесін құру

Негізгі міндет — тиімділікті арттыру үшін жанама реттеу шараларын қолданудың басым бағыттарын әзірлеу. Бұл міндет экспорттық операцияларды несиелендіру мен сақтандыруды кеңейту, жаңа рыноктарға шығу үшін ақпараттық қолдау көрсету және сыртқы саудадағы өзгермелі жағдайларға бейімделу арқылы орындалады.

Экспорттың тұрақты өсуіне жәрдемдесудің бағыттары

Өткізу рыноктарын кеңейту құралдары

Рыноктарды кеңейтуге саяси-экономикалық шаралар, дипломатиялық рәсімдер және сыртқы рыноктарда қолдаудың түрлі нысандары арқылы қол жеткізіледі. Атап айтқанда: екіжақты және көпжақты сауда келісімдерін жасасу; кемсітушілік кедергілерін жою; ең қолайлы жағдай режимін қамтамасыз ету; дамыған елдердің преференциялар жүйесіне кіру; перспективалы елдерде елшіліктердің экономикалық жұмысын жандандыру; тасымалдау кезінде икемді тарифтік саясат жүргізу.

Жалпы алғанда, серіктес елдерді таңдауда икемді саясат қажет: рыноктарды әртараптандыру, Еуропа мен Азияның жақын рыноктарын тиімді пайдалану, транзитті азайту және аймақтық одақтармен өзара іс-қимылды күшейту.

Халықаралық экономикалық ынтымақтастық нысандары

Экспорттық әлеуетті дамыту үшін халықаралық ынтымақтастықтың әртүрлі нысандарын ұтымды пайдалану ұлттық экспорт стратегиясының маңызды элементі. Әлемдік тәжірибеде шетелдік инвестиция тарту, бірлескен кәсіпорындар құру, өтемдік негіздегі ынтымақтастық, несиелік келісімдер, алыс-беріс шикізатын қайта өңдеу, лицензиялық сауда, халықаралық лизинг, инжиниринг, шекара маңындағы сауда, еркін экономикалық аймақтар және басқа да тетіктер кеңінен қолданылады.

Қазіргі жағдайда шетелдік әріптестер инвестицияны көбіне ресурстық базаны дамыту мен отын-энергетикалық кешен қуаттарын жаңғыртуға бағыттайды. Сондықтан бірлескен кәсіпорындардың, әсіресе өңдеуші өнеркәсіптегі тікелей өндірістік қызметке кеңірек қатысуы үшін жағдай жасау ерекше маңызды.

Дәстүрлі экспортты қолдау және мониторинг

Дәстүрлі экспорт көлемін ұлғайту жеткізу географиясын кеңейту, демпингтің алдын алу және сауда серіктестерінің кемсітушілік шараларын болдырмау арқылы іске асады. Сонымен бірге шикізаттық экспортты қолдау мен мемлекеттік мониторинг қажеттілігі сақталады.

Жаңа экспортты дамыту: қосылған құны жоғары өнімге көшу

Дәстүрлі емес, жаңа тауарларды сыртқы рыноктарға жылжыту үшін өңдеуші салалардағы жоғары қайта өңдеу деңгейлерін дамыту, агроөнеркәсіпте бәсекеге қабілетті өнім өндіру және жаңа экспортқа бағдарланған өндірістерді қалыптастыру қажет.

Жоғары технологиялы өндірістер үшін іріктеу өлшемдері

Жоғары технологиялы өндірістерді дамытуда кәсіпорындардың зерттеулер мен әзірлемелерге жыл сайын бөлетін шығыстарының үлесі, ғылыми-техникалық персоналдың құрылымы, сондай-ақ отандық ғылыми-зерттеу ұйымдарын тарта отырып, ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға тұрақты қаржы бөлу міндеттемелері сияқты өлшемдер айқындалуы тиіс. Сонымен қатар өнеркәсіп құрылымын реформалау және экспортты әртараптандыру мақсатында ғылыми әзірленімдерді коммерцияландыруға бағытталған еншілес өндірістер құру орынды.

Қаптама индустриясы және сауданың жаңа түрлері

Дайын бұйымдар экспортын кеңейту тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін дәлелдеуді талап етеді. Бұл, өз кезегінде, қаптама материалдарын өндірудің отандық салаларын дамыту мәселелерімен тікелей байланысты. Қымбат импортқа тәуелділікті азайту үшін, әсіресе азық-түлік секторында асептикалық және вакуумдық қаптама технологияларын енгізу маңызды.

Сонымен бірге сауданың жаңа түрлерін, соның ішінде электрондық сауданы дамытуға жағдай жасау — экспортты кеңейтудің перспективалы бағыттарының бірі.