Интонациялық форманың негізгі категориялары - интонация және фабула
Музыкалық форманың екі принципі
Адамның миы екі жартышардан тұрса, музыкалық форма да біртұтас немесе екі бөлек құрылым ретінде көрінуі мүмкін. Музыкалық тұтастықтың ішкі логикасы екі параллель принциптің ықпалында қалыптасады: аналитикалық және синкретикалық.
Біріншісі дыбыстық материалды «іріктеп» жүйелейді; екіншісі, керісінше, дыбыстың бар мүмкіндігін біртұтас интонациялық өріске тоғыстырады.
Аналитикалық принцип: грамматикаға ұқсас құрылым
Аналитикалық принципте дыбыстық материалдың көптеген қасиетінің ішінен екі негізгісі айқындалады: биіктік және ырғақ. Осы екі өлшем ғасырлар бойы қалыптасқан аналитикалық музыкалық форманың қаңқасын құрайды.
Құралдары
- Лад (саздық қатынастар)
- Гармония
- Метр және өлшем
- Көлем (формалық өлшем)
Ұйымдастыру деңгейлері
- Синтаксистік құрылым
- Тақырыптық ұйымдасу
- Композиция логикасы
- Фактура: полифония, гомофония, гетерофония
Бұл жүйе белгілі бір «грамматика» ретінде қабылданады. Дегенмен нақты шығармалар сол грамматикадан ауытқып, бұрылыс жасап, дыбыстардың өзіне тән байланыс жүйесін тудыра алады. Яғни норманың өзі шығармашылық қозғалысқа мүмкіндік беретін өріс ретінде қызмет етеді.
Синкретикалық принцип: кең мағынадағы интонациялық форма
Синкретикалық принциптің негізі — дыбыстық материалдың барлық қасиетін бір мезетте үйлестіре пайдалану. Мұнда тек биіктік пен ырғақ қана емес, сондай-ақ: тембр, тесситура, регистр, дыбыс күші, артикуляция, сондай-ақ вибрато мен агогикалық нюанстардың нәзік тәсілдері де қатысады.
Нәтижесі
Осы тұтастықтың негізінде кеңейтілген интонациялық форма қалыптасады: интонация, пластика және бейнелеу белгілері, интонация-пластикалық әуен және фабула (музыкалық драматургия).
Музыкалық тілмен айтқанда, бұл — бытыраңқы элементтердің бәрін өзіне тартып, бір ортақ қозғалысқа бағындыру. Мысалы, шиеленіске құрылған драматургияның сонаталық форманы және оның принциптерін «баурап алуы» — осының бір көрінісі.
Метрдің «өмірі»: дене қимылының жасырын заңдылығы
Метр — ой құрылысын жоққа шығару емес. Ол мәдени-тарихи мазмұнды ішіне бүккен, дене қимылының жасырын заңдылығы ретінде танылады. Сондықтан метрдің «өмірі» интонациямен тікелей байланыста.
Мысал: үш ширекті өлшем
Үш ширекті өлшемдегі менуэт пен вальстің айырмасы неде? Менуэтте әрбір үлес өз салмағымен сезілсе, вальсте салмақ көбіне бірінші үлеске жиналады: жүректің «су ете қалуы» мен бастың жеңіл айналуы сол екпіннен байқалады.
Лад: интонациялық, пластикалық және бейнелік өріс
Лад (саз) қатынастары да өзіне тек дыбыстық тәртіпті ғана емес, сонымен қатар интонациялық, пластикалық және бейнелеу таңбаларын тартады. Бұл — ладтың музыкалық мағынаны «кеңейтетін» қабілеті.
Әр адамның сөйлеу дағдысы, жүрісі, темпераменті, дауыс бояуы, артикуляциясы қайталанбайды. Музыкалық мәдениетте де әр адамның «өз әні» бар; демек, адам музыкалық интонацияда тек биологиялық нақтылық ретінде емес, әлеуметтік тұрғыдан да нақты тұлға ретінде көрінеді.
Қарым-қатынастың өзегі және интонациялық форманың категориялары
Адам қатынасындағы ең негізгі қабаттар — тіл, интонация тілі және жүріс-қимыл тілі. Осы тұрғыдан алғанда интонациялық форманың негізгі категориялары: интонация және фабула. Енді осы екі терминнің мағынасын нақтылайық.
Асафьев бойынша интонация: көп мағыналы жинақтау
Асафьевтің пайымдауынша, интонация — жалпы жинақтаушы әрі шартты ұғымдардың бірі. Ол көп таңбалы және табиғи дауыстың меншігі ретінде қарастырылады: ым-қимылға, жүріске, дене пластикасына сүйену (Асафьевше — «үнсіз интонация») және дыбыс арқылы бейнелеу.
Дыбыстық бейнелеуге мысалдар
- желдің интонациясы
- бұлақтың интонациясы
- орман самалының интонациясы
Фоникалық деңгей
Әуен мен фраза тәрізді естілетін қабаттар арқылы берілетін дыбыстық әсер.
Синтаксистік деңгей
Интонациялық «профильдердің» бірізділігі арқылы құрылатын мағыналық байланыстар; тіл бейнесі мен пантомимикалық қатынасқа жақын қабат.
Фабула: дыбыстағы мазмұнның жүруі
Фабула — дыбыстарда бейнеленген мазмұнның қозғалысы. Музыкатануда бұл ұғымды түсініктірек ету үшін фабуланы көбіне музыкалық драматургия деп те атайды.
«Fabula» сөзінің мағыналық өрісі
Латынша fabula — сөз, әңгіме, мысал, ертегі, аңыз, драмалық шығарма, пьеса, сюжет.
Интонациялық форманың екі жағы — интонация мен фабула — маңыздылығы жағынан тең. Бір жағынан, интонация фабулаға қарағанда ұсақ бөлшек: фабула көптеген интонацияның бірізділігі мен параллельдігі ретінде құрылады. Екінші жағынан, фабула интонацияның ішінен «жарықтанады»: шығарма шырқалған сайын фабула нақтыланып дамиды да, аяқталу сәтінде қайтадан интонациялық жинаққа айналады.
Өмірде адам мен жағдай үстем болса, әдебиетте сюжет пен сипаттама алға шықса, музыкада интонация мен фабула өзара кірігіп, бір-бірін айқындайды.
Тұлғалық, әлеуметтік және ұлттық сипат
Қысқасы, мәселе тұлғалық ерекшелік пен қоғамдағы мінез-құлықтың өзара байланысында. Әр адамның өзіне тән сөйлеу мәнері, жүрісі, темпераменті, дауыс бояуы, артикуляциясы бар. Музыкалық мәдениет қалыптасқанда да әр адамның өз «әні» болған.
Бұл қасиеттер бүгінгі күні персонаждың интонациясында, композитордың стильдік интонациясында, орындаушы мен тыңдаушының қабылдауында сақталып қалады. Қазіргі музыкалық интонациядан ұлттық сипатты да анық байқауға болады — ол дыбыстың бойынан, қимылдың елесінен, сөйлеу мәнерінің музыкалық көлеңкесінен көрінеді.