Әмір Темірдің қытайға елшілігі
Әмір Темір: тұлғасы және тарихи ауқымы
Әмір Темір (Құтбуддин Темір Гүркап, Саһиб Қыран Ағзам) (9 сәуір 1336, Қожа-Илгар, Кеш — 18 ақпан 1405, Самарқан) — қолбасшы әрі мемлекет қайраткері. Ол Барлас тайпасының биі Тарағай бектің ұлы.
Белгілі есімдері
Орталық Азия мен Осман аймағында — «Aksak Timur» (Ақсақ Темір), иран деректерінде — Тимурләнг, Еуропада — Тамерлан.
Жарақаты
Жас кезінде Түркістан маңындағы шайқастардың бірінде аяғынан жараланып, кейін «Ақсақ» лақабы осы оқиғамен байланыстырылды.
Мұрасы
Оның дәуірі Орталық Азиядағы қалалардың өсуі, сәулетті құрылыстар, суару жүйелері, қолөнер мен сауданың жандануымен қатар сипатталады.
Билікке келуі және алғашқы күрестер
Әмір Темір алғашында Қашқадария уәлаятының билеушісі болды (1361). Осы кезеңнен бастап ол Моғолстан ханы Тоғлұқ-Темірмен, оның ұлы Ілияс Қожамен, сондай-ақ Балх пен Самарқан әмірі Хүсейнмен билік үшін күрес жүргізді. 1370 жылы Мауераннахрды өз қолына алды.
Қолбасшылық даңқының қалыптасуы
XIV ғасырдың 70-жылдары оның қолбасшылық қабілеті толық ашылып, атақ-даңқы алыс аймақтарға кең тарады. Осы уақыттан бастап оның әскери жорықтары мемлекет ауқымын күрт ұлғайтты.
Жорықтар, кеңею және Темір мемлекеті
Әмір Темір әскерлерінің тегеурінді жорықтары нәтижесінде Хорезм (1372–1388), Шығыс Түркістан (1376), Герат (1381), Хорасан (1381), Қандағар (1383), Сұлтания (Оңтүстік Әзербайжан, 1384), Тебриз (1384), сондай-ақ Иран мен Ауғанстан толық бағындырылды.
Алтын Ордаға соққы
Бірнеше дүркін жойқын жорықтан кейін Алтын Орданы күйретті.
Дешті Қыпшақ бағытындағы жорықтар
1370–1390 жылдары Тоқтамыс хан мен Едіге әмір арасындағы алауыздықты пайдаланып, Дешті Қыпшақ, Ақ Орда және Моғолстанға 10-нан астам соғыс жорығын жасады.
Кейінгі қосылған аймақтар
1390-жылдары Әзербайжан, Дағыстан, Гүржістан (Грузия) және Ирак Темір мемлекетінің құрамына енді.
Үндістан және Шам аймағы
1398 жылы Үндістан басып алынды, Сирия мен Ливан (Палестина) өңіріндегі мәмлүктер бағындырылды.
Анкара шайқасы (1402)
1402 жылдың жазында Әмір Темір Анкара шайқасында Осман империясының негізгі әскери күшін талқандап, түрік сұлтаны Илдырым Баязидті (Баязид I) тұтқынға алды. Үздіксіз соғыстардың нәтижесінде алып Темір мемлекеті құрылып, оның аумағы шамамен 14 млн км²-ге жетті.
Соңғы сапары және жерленуі
1405 жылы Қытайға жорыққа аттанған кезінде Әмір Темір жолай Отырарда қайтыс болды. Ол 68 жас 10 ай 9 күн ғұмыр кешті. Сүйегі Самарқандағы Гүр-Әмір кесенесіне жерленді.
Әулеті және мұрагерлері
Әмір Темірдің төрт ұлы болды: Жиһангер (1356–1376), Әмір Шейһ (1356–1394), Мираншаһ (1366–1408), Шаһруһ (1377–1447).
Темір әулетінен шыққан белгілі тұлғалар
- Ұлықбек (1394–1449) — ұлы ғалым.
- Бабыр (1483–1530) — Моғол империясының негізін қалаушы.
Әмір Темір қайтыс болғаннан кейін мирасқорларының билікке таласуы салдарынан Темір мемлекеті біртіндеп ыдырады.
Тарихи бағалау: өркениеттік серпін және қайшылық
Әмір Темір әлемдік тарихта талантты қолбасшы әрі тегеурінді саясаткер ретінде қалды. Оның билігі тұсында Орталық Азияда сәулет өнері дамып, қалалар көркейіп, шөлейт аймақтарда суландыру құрылыстары салынды; қолөнер мен сауда кеңейді. Тарихи деректер Түркі, парсы, араб мәдениеті мен өнері өкілдері, сондай-ақ ғалым-ойшылдар тарапынан Темір дәуірінде елеулі қолдау болғанын көрсетеді.
Қазақ жерінде ол мәңгілік ескерткіш ретінде Қожа Ахмет Иасауи кесенесін салдыруымен де байланысты.
Қайшылықты қыры
Жаулап алынған елдердегі шектен тыс қаталдығы туралы деректер оны күрделі тарихи тұлға ретінде танытады: оның мұрасында мемлекеттік қуат пен мәдени өрлеу де, жойқын соғыс салдары да қатар көрінеді.
Қытайға елшілік және сауда байланыстары
Әмір Темірдің Қытайға елшілігі 1387 жылы Мин императоры Тай-Цзуға (1368–1398) жіберілді. Елшілікті молла Хафиз басқарды; бұл сапар Шығыс Түркістан мен Орта Азияға бірнеше рет келген Қытай елшіліктеріне жауап ретінде ұйымдастырылды. Елшілікпен бірге ірі сауда керуені де жолға шықты.
Дереккөздердегі мәлімет
«Мин ши» дерегінде Темірдің Иранға жорығы тұсында (1392 жылдан басталған) жіберілген елшілік туралы айтылады. Қытай императорына шамамен 1394 жылы жеткен хат мазмұны да келтіріледі.
Хаттың өзегі
Құжатта екі мемлекеттің де қайшылықты соғысқа ұластырмай, уақыт ұтып, мәміле арқылы шешуге ұмтылғаны байқалады. Темір тарапынан достық ниет пен сауда байланысын орнатуды қолдау білдірілген.
Бейбіт қатынас мүддесі
«Жетіжылдық» Иран жорығы қарсаңында (1399 жылдан басталған) Әмір Темір Қытаймен және Моғолстанмен бейбіт қатынасты сақтауды көздеді.
Самарқандағы сұраныс және кейінгі алмасулар
Темір мемлекетінде, әсіресе Самарқанда, Қытайдан әкелінген фарфор, шай, жібек, атлас және бағалы тастар жоғары сұранысқа ие болды. Темірден кейін Халил Сұлтан, Шаһруһ, Ұлықбек тұсында Қытаймен елшіліктер алмасу жалғасып, сауда қатынастары нығая түсті.
Қорытынды
Әмір Темірдің билігі әскери қуат арқылы құрылған алып империямен, бір жағынан — қалалар мен мәдениеттің жандануы, екінші жағынан — жаулап алу соғыстарының ауыр салдарымен ерекшеленеді. Осы себепті ол тарихта ықпалы орасан, бағасы күрделі тұлға ретінде сақталды.