Конституцияның мәні туралы қазақша реферат
Қазақстан Республикасы Конституциясының мәні
Қазақстан Республикасының Конституциясы — демократиялық әрі өркениетті даму жолын таңдаған мемлекет пен қоғамның іргетасы, ең жоғары заңдық күші бар негізгі нормативтік акт. Ол қоғамдық өмірдің барлық саласына ықпал ететін саяси-құқықтық әлеуетті өз бойына жинақтайды: мемлекеттік және қоғамдық құрылыстың негіздерін, билік органдарының ұйымдастырылуы мен қызмет ету қағидаттарын, адам мен азаматтың мәртебесін айқындайды.
Конституция — тек конституциялық құқықтың ғана емес, ұлттық құқық жүйесінің барлық салалары үшін де бастаулық қайнар көз. Сондықтан оған өзге нормативтік құқықтық актілерде кездеспейтін айрықша сипаттар тән.
1) Конституция — халық еркінің құқықтық көрінісі
Конституцияны Қазақстан халқы қабылдайды. Демек, онда халықтың мемлекет құруға және қоғамдық дамудың бағдарын айқындауға бағытталған еркі көрініс табады. Кеңестік кезеңде де Конституция «халық еркін білдіреді» делінді, бірақ «халық» ұғымы таптық өлшеммен сипатталып, жұмысшы табы, шаруалар және еңбек интеллигенциясы секілді топтарға бөлінді. Мұндай тәсіл маркстік-лениндік ілімдегі таптық көзқарасқа сүйенді.
1993 жылғы Конституция таптық сипаттаудан алғаш рет бас тартты: онда жұмысшы табы, шаруалар, еңбек интеллигенциясы туралы ұғымдар қолданылмады. «Еңбекшілер» термині 1993 жылғы да, 1995 жылғы да Конституция мәтінінде кездеспейді. Соған қарамастан, екі Конституция да «халық» туралы негізгі тұғыр ретінде баяндайды.
Халық ұғымының конституциялық мазмұны
Біріншіден, халық байлық деңгейіне қарай әлеуметтік қабаттарға немесе таптарға бөлінбейтін тұтас әлеуметтік-саяси құбылыс ретінде ұғынылады. Бұл — мемлекеттің бүкіл қоғамның өкілі екенін білдіретін маңызды конституциялық фактор. Мемлекет қандай да бір топқа екінші бір топты кемсіту арқылы артықшылық бермеуге, қоғамның барлық қабатына әлеуметтік қамқорлықты тең дәрежеде қамтамасыз етуге тиіс.
Екіншіден, көпұлтты қоғам жағдайында халық ұғымына қазақ ұлты және Қазақстандағы барлық этностық топтар кіреді. Бұл қағида белгілі бір ұлтқа арнайы құқықтық, саяси, әлеуметтік, экономикалық немесе мәдени жеңілдіктер берілмейтінін білдіреді. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесі — «жеңілдік» емес, мемлекеттің ұлттық нысанының көрінісі. Орыс тілінің ресми қолданыс тілі ретінде танылуы да ешбір артықшылық белгілемейді.
Халықты Конституцияның жасаушысы деп тану оның мәндік сипатын нақтылайды. Сондықтан 1995 жылғы Конституция «Біз, Қазақстан халқы… осы Конституцияны қабылдаймыз» деген сөздермен басталады. Конституция референдум арқылы қабылданды, ал оған өзгерістер мен толықтырулар да республикалық референдум арқылы енгізілуі мүмкін.
Президент Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар жобасын Парламенттің қарауына енгізе алады. Алайда мұндай жағдайда да халықтың еркі тасада қалмайды: Парламент — халықтың жоғары өкілді органы ретінде өзгерістерді халық атынан қабылдайды.
2) Конституцияның құрылтайшылық сипаты
Қазақстан халқы Конституцияны қабылдайтын бірден-бір субъекті ретінде танылғандықтан, Конституцияның құрылтайшылық сипаты айқындалады. Халық — мемлекеттік биліктің бірден-бір қайнар көзі және егемендіктің иесі. Осы билік арқылы халық мемлекетті құрады, басқару нысанын, мемлекеттік құрылымның негіздерін, әлеуметтік-экономикалық бағытты, адам мен азаматтың құқықтық мәртебесін белгілейді.
Тұрақтылық пен біртұтастық қағидаттары
- мемлекеттік құрылымның біртұтас нысаны;
- басқарудың президенттік нысаны;
- аумақтық тұтастық.
Құрылтайшылық сипат Конституцияны қабылдау мен оған өзгерістер енгізудің ерекше тәртібін негіздейді, сондай-ақ ұлттық құқықтық жүйені қалыптастырудағы оның айрықша орнын бекітеді. Конституцияның құқықтық қағидалары Парламент, Президент, Үкімет, лауазымды тұлғалар, сот органдары және азаматтар үшін міндетті әрі күмәнсіз бағдар болып саналады.
Конституцияның нормаларын қандай да бір басқа нормативтік құқықтық акт «өмір шындығына сай келмейді» деп жоққа шығара алмайды және оларды елемеуге құқылы емес. Бұл ерекшелік — тек Конституцияға тән.
Редакторлық ескерту: өзгеріс енгізу мәдениеті
Кейде Конституция нормаларын жеңіл-желпі сынау немесе оны «киімді ауыстырғандай» жиі өзгерту ұсыныстары айтылады. Мұндай ұстаным кеңестік тәжірибенің сарқыншағын еске салады: ол кезде Конституцияға өзгерістер өте оңай енгізіліп, нәтижесінде құжаттың беделі әлсірейтін. Дегенмен қоғамдық қатынастар үнемі дамитындықтан, кей нормалардың ескіруі мүмкін; сондықтан өзгеріс қажет болуы табиғи.
Конституцияның тұрақтылығы мен беделін сақтау үшін, қажетті түзетулерді жеке ерекше нормативтік акт ретінде рәсімдеу тәжірибесі құнды болуы мүмкін: бұл құрылтайшылық сипатты сақтауға және құқықтық сабақтастықты нығайтуға ықпал етеді.
1995 жылғы Конституция жаңа үлгідегі мемлекеттің құқықтық негізін қалыптастырды: жаңа басқару тетіктері, экономикалық қатынастардың жаңарған іргесі, қоғамдық дамудың өзге де бағыттары осы құжатпен бекітілді. Осы тұрғыдан ол құқықтық мәдениеттің тарихи жадын айқындайды және оған айрықша жауапкершілікпен қарауды талап етеді.
Конституцияның қадір-қасиеті азаматтардың оған деген құрметін қалыптастыруда да маңызды. Мәселен, уақыт өте кейбір қағидалары тарихи-танымдық мәнге ие болғанына қарамастан, АҚШ Конституциясы қоғамдық құрметтің биік үлгісін көрсетеді. Сол сияқты, мәтіннің қасиеттілігі оны мүлтіксіз өзгеріссіз сақтау емес, оған салмақты әрі жауапты қатынас мәдениетін орнықтыруды білдіреді.
3) Конституция — мемлекеттің де, қоғамның да негізгі заңы
Конституцияның тағы бір маңызды ерекшелігі — оның бір мезгілде мемлекеттің де, қоғамның да негізгі заңы ретінде қолданылуы. Бұл халықтың мемлекеттік биліктің қайнар көзі әрі қоғамның әлеуметтік негізі ретіндегі мәртебесімен сабақтас.
Конституция нені орнықтырады?
Мемлекет негіздері: егемендік, аумақ, жоғары билік жүйесі, азаматтық, ұлттық құқықтық жүйенің басты қағидалары.
Қоғам негіздері: экономикалық, ұйымдық, әлеуметтік, діни және жеке өмір салаларының конституциялық шеңбері.
Конституция мемлекеттік органдардың қоғаммен және қоғамдық институттармен өзара қатынасының құқықтық негізін қалайды. Осыған байланысты қоғам да, қоғамдық бірлестіктер де өз қызметін Конституция қағидаларына сүйене отырып ұйымдастыруға тиіс.
Жекелеген заңдар саяси партиялар, діни немесе мәдени бірлестіктер сияқты нақты институттардың қызметін реттеуі мүмкін. Алайда Конституцияның кей нормалары тікелей қолданылады. Мысалы, конституциялық құрылысты күшпен өзгертуге, республиканың тұтастығын бұзуға бағытталған қоғамдық бірлестіктер құруға және олардың қызметіне тыйым салатын ережелерді құқық қорғау органдары тікелей Конституцияға сүйене отырып қолданады.
Қоғамдық қатынастар және құқықтық реттеу туралы
Құқық теориясында «құқықтық қатынастар — құқықпен реттелетін қоғамдық қатынастар» деген түсінік орныққан. Дегенмен мемлекет пен азаматтық қоғам шынайы ажыратылған жағдайда қатынастарды шартты түрде екі топқа бөлу орынды: біріншісі — тараптардың бірі ретінде мемлекет қатысатын қатынастар (мемлекеттік-құқықтық, билік пен саяси бағындыруға қатысты қатынастар); екіншісі — мемлекет институттары тікелей қатыспайтын, бірақ құқықпен реттелетін таза қоғамдық қатынастар.
Конституция құқықтық негіздерді белгілейтіндіктен, мұндай қатынастарға да ықпал етеді. Мәселен, Конституцияның 13-бабының 1-тармағы әрбір адамның құқық субъектілігін таниды. Бұл — жеке адамның да, азаматтардың кез келген бірлестігінің де құқықтары Конституциямен тікелей қорғалатынын білдіреді.
Құқық қорғау органдары азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауда Конституцияны жай ғана негіз ретінде емес, тікелей басшылыққа алуға міндетті. Сол сияқты азаматтардан, олардың бірлестіктерінен және барлық қоғамдық институттардан Конституцияны құрметтеу талап етіледі.
Конституция нормаларын бұзу — көпұлтты Қазақстан халқының заңды еркіне қол сұғумен тең.