Адамзатты біріктіретін негізгі күш

Ғарыш философиясы: екі сұрақ, бір үлкен көкжиек

Ғарыш философиясы туралы сөз қозғағанда екі мәселе айқын көрінеді. Біріншісі — дүниенің біртұтастығы және сол тұтастықтағы адамның, яғни рухтың алатын орны. Екіншісі — адамзат мәңгі осы Жер бетінде қала ма, әлде басқа ғарыштық нысандарды игеріп, өз ықпалын бүкіл Ғарышқа тарата ала ма?

Тарихи алғышарттар және дүниетанымдық бетбұрыс

Бұл үрдістің қалыптасуына әлеуметтік-тарихи факторлар да ықпал етті деуге болады. Мысалы, Алтын Орда дәуірінен кейін Ресей қоғамының шығысқа қарай кеңістікте тез ұлғаюы, бірнеше ғасыр ішінде Еділдің ар жағынан Қиыр Шығысқа дейін жетуі, өлшемсіз кең аумақта мемлекеттілік құруы ұлттық ой-өрісті кеңейтіп, оған ғарыштық өлшем дарытқан болуы мүмкін. Әрине, өзге себептер де бар.

Еуропалық ойлау кеңістігінде ұзақ уақыт христиандық антропоцентризм үстем болды: адам — жаратылыстың ең биік шыңы, ал Жер — Ғарыштың ортасы деп түсіндірілді. Бұл түсінікке Н. Коперник төңкеріс жасады: Ғарыштың ортасы — Жер емес, Күн. Ал Дж. Бруно шексіз Ғарыш пен өмір туралы батыл ойлар айтқанымен, ол көзқарастар кең тарала қойған жоқ.

Жаңа дәуір ғылымында Ғарыш көбіне механикалық-физикалық нысан, сансыз атомдардың өрісі ретінде сипатталды. Дәл осы фонда орыс философиясында XVIII ғасырдан бастап антропокосмизм идеялары қалыптасып, дамыды: мәселе адамның Жердегі орны ғана емес, оның Ғарыштағы рөлі ретінде қойыла бастады.

Орыс философиясындағы негізгі идеялар

• Адамзаттың ғарыштық өлместігі (К.Э. Циолковский).
• Биосфераның ноосфераға өтуі (В.И. Вернадский).
• Табиғатты зерттеу арқылы өткен ұрпақтарды тірілту идеясы (Н.Ф. Федоров).
• Күн мен биосфераның ажырамас байланысы (А.Л. Чижевский).
• Сананың ғарыштық дамуы және ғарыштық этика (Н.К. Рерих).

К.Э. Циолковский: адамзаттың ғарыштық кемелденуі

К.Э. Циолковскийдің пікірінше, адам — ғарыштық өмірдің бір бөлігі; сондықтан адамзат өркениеті Ғарыштағы өзгерістермен тығыз байланысты. Мәңгілік Ғарышпен салыстырғанда адамзат өте жас. Белгілі бір кезеңде Жер байлығы сарқылып, адамзат бұл кеңістіктен кетуі де мүмкін.

Алайда ол ғылым дамыса, адам Ғарышпен жаңа деңгейде байланысқа түсіп, зат пен күш-қуаттың жаңа түрлерін игерсе, өрлеу тоқтамай, адамзат өлместік дәрежесіне дейін көтерілуі ықтимал деген батыл тұжырым жасайды.

Ғарышқа шығудың сатылары

1. 1 Адамзат қажеттіліктерін өтеу үшін Жер бетін түбегейлі қайта өзгерту.
2. 2 Жер маңындағы кеңістікті игеру.
3. 3 Басқа планеталарды, кейін алыс Ғарышты игеру.
4. 4 Адамның өз биологиялық табиғатын өзгертіп, ашық Ғарышта өмір сүруге бейімделуі.

В.И. Вернадский: биосферадан ноосфераға

В.И. Вернадскийдің негізгі ойлары Жердегі өмір мен адамзатқа арналды. Ол биосфера мен ноосфера туралы терең тұжырымдар ұсынды. Бүгінгі биосфераны жүйе ретінде қарастыру, тіршіліктің Ғарышпен заттық және энергиялық алмасуы сияқты бағыттар оның еңбектерінде ерекше орын алады.

Вернадский тіршілікті Жердің ерекше қалыптасқан геологиялық қабаты ретінде қарастырады: тіршілік биогеохимиялық зат пен энергия айналымын туғызып, Жер бетінің келбетін өзгертіп отырады. Осы тұрғыдан алғанда адамзат — тіршілік әлемінің ең жоғары, ең күрделі бөлігі.

Н.Ф. Федоров: эволюцияның саналы жалғасы

Н.Ф. Федоров адамзат зердесін ғарыш эволюциясының заңды нәтижесі деп есептейді. Оның ойынша, әрі қарай Ғарыш адамзат тарапынан саналы түрде өзгертіледі: Ғарыш хаос күйінде қалмай, нағыз Ғарышқа айналуы үшін зерде қажет.

Болашақта ғылымның орасан дамуы негізінде адамзат өлместік дәрежесіне көтеріліп қана қоймай, Жер бетінде бұрын-соңды өмір сүрген барлық ұрпақтарды тірілтуі мүмкін деген идеяны да ұсынады.

А.Л. Чижевский: Күн және биосфераның ырғақтары

А.Л. Чижевский жер бетіндегі тіршілікті тудырған негізгі фактор — Жердің өзі емес, Күн деген пікірге келіп, Күннің биосфераға ықпалын егжей-тегжейлі зерттейді. Ол табиғаттағы геофизикалық аномалиялар, эпидемиялардың кезең-кезеңмен қайталануы, қуаңшылық сияқты құбылыстардың Күндегі процестермен тығыз байланысын дәлелдеуге талпынды.

Н.К. Рерих: мәдениет және ғарыштық этика

Орыс ғалымы, суреткері әрі діни философ Н.К. Рерих адамзатты біріктіретін негізгі күш — мәдениет, сондай-ақ ғарыштық этика деп пайымдады. Оның түсінігінде бүкіл Ғарышта — кеңістік пен уақытта, сондай-ақ адамның ішкі әлемінде — екі күш: Ізгілік пен Зұлымдық күрес үстінде.

Бұл күштер болмыстық тұрғыдан тең емес: дүние Ақиқат, Ізгілік пен Әсемдік бағытымен өзгертіледі. Рерихтің ойынша, тек «Жарық» сәулесі ғана ғарыштық «қараңғылық» пен хаосты тәртіпке келтіре алады. Демек, адамның ізгілігі мен жасампаз белсенділігі — Ғарыш дамуының негізгі қозғаушы күші.