МІҚ 300 басқа дейін және қой мен ешкі 1500 басқа дейін
Аграрлық реформалардың салдары және салалық құрылымның өзгеруі
Аграрлық секторда ғылымға жеткілікті дәрежеде сүйенбей жүргізілген реформалар ауыл шаруашылығы өнімдері өндірісінің құлдырауына әкелді. Әсіресе, мал шаруашылығы айтарлықтай көбірек зардап шекті. Нәтижесінде ауыл шаруашылығы саласының құрылымы, соның ішінде өсімдік және мал шаруашылығы арасындағы арақатынас түбегейлі өзгерді.
Негізгі көрсеткіштердегі ауысым
- Жалпы өнім құрылымы (2002 ж., 1994 ж. бағамен)
- Өсімдік шаруашылығы — 80%, мал шаруашылығы — 20%.
- Салыстыру: 1990 ж. — 39% және 61%.
- Шартты мал басының кемуі
- 1990 ж. 16,6 млн бастан 2003 ж. 7,5 млн басқа дейін төмендеді (-55%).
- Мал шаруашылығы өнімдерінің жалпы өндірісі шамамен 77%-ға қысқарды.
Шаруашылық санаттары бойынша қайта бөлініс
Бұл жағдайда мал шаруашылығы саласында шаруашылық санаттары бойынша қайта бөлініс орын алды: ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының үлесі қысқарды, соған сәйкес ондағы мал басы мен мал шаруашылығы өнімдерінің өндірісі де азайды.
Өңірлік шоғырлану
Қазіргі кезеңде Батыс Қазақстан облысында республикадағы барлық мал басының 9,8%-ы орналасқан (шартты басқа есептегенде).
Жер көлемінің қысқаруы
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында жер аумағы да қысқарды: бір кәсіпорынға орташа есеппен 2100 га жыртылған жер және 5500 га жайылым мен шабындық келеді.
Мамандану, азық базасы және өндірістің ұсақтануы
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары негізінен астық өндірісіне мамандандырылған. Бұған егістік алқаптарының қалыптасқан құрылымы әсер етеді: азық дақылдарына арналған аумақтар мал шаруашылығының дамуына сәйкес келмейді және орта есеппен небәрі 550–600 шартты басты ғана қамтамасыз ете алады.
Шоғырландыру деңгейінің төмендігі
- Бір кәсіпорынға орташа есеппен: МІҚ — 300 басқа дейін, қой мен ешкі — 1500 басқа дейін.
- Сонымен қатар кәсіпорындардың жартысынан астамында: МІҚ — 30–35 бас, қой мен ешкі — 100–250 бас деңгейінде ғана.
Өнім көлемі және аймақтар бойынша айырмашылық
Жалпы өнім көлемі бойынша ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының негізгі бөлігі шағын өндіріс ретінде сипатталады: республика бойынша орташа көрсеткіш бір шаруашылыққа 34 млн теңге. Солтүстік өңірде бұл деңгей салыстырмалы түрде жоғары — бір шаруашылыққа 64 млн теңге, алайда мұндай айырмашылық негізінен астық өндіруші кәсіпорындардың есебінен қалыптасады.
Оңтүстік және батыс аймақтарда, керісінше, жалпы өнім көлемі бойынша ұсақ кәсіпорындар көбірек: олардың жер көлемі, мал басы және жұмыскерлер саны да өте аз.
Шаруа қожалықтарының ауқымы
Шаруа қожалықтарында жыртылған жердің негізгі бөлігі орташа 10 га шамасында. Мал шаруашылығы да өте ұсақ: МІҚ — 20 басқа дейін, қой мен ешкі — 110 басқа дейін.
Мұндай жағдайда мал шаруашылығымен қожалықтардың тек 10%-ы ғана жүйелі түрде айналысады.
Технологиялық үзіліс және тиімділік
Қалыптасқан ұсақ құрылым жер көлемі мен мал басы бойынша үздіксіз технологиялық процесті толық қамтамасыз ете алмайды. Соның салдарынан өндіріс тиімділігі төмендеп, ресурстарды ұтымды пайдалану мүмкіндігі шектеледі.
Оңтайлы көлем: бәсекеге қабілетті шаруашылық құрудың шарты
Бәсекеге қабілетті және экономикалық тұрғыдан тиімді шаруашылық құру ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының көлеміне айрықша талап қояды. Бұл талаптар жергілікті аграрлық сектордың табиғи-экономикалық жағдайларымен және өндірістің мамандануымен үйлесуі тиіс.
Бір облыстың өз ішінде де жер аумағы бойынша кәсіпорындар арасында үлкен айырмашылық байқалады. Ірі кәсіпорындармен қатар, өте шағын шаруашылықтар да кездеседі. Дегенмен, көптеген жағдайларда ірі шаруашылықтардың басымдығы байқалады: өндіріс факторларының тиімді сәйкестігі қалыптасып, ресурстар толық әрі нәтижелі пайдаланылып, жоғары нәтижеге жетуге мүмкіндік артады.
Орташа және ірі кәсіпорындардың артықшылықтары
Мамандану және шоғырландыру
Жоғары мамандану, өндірісті шоғырландыру және нарықтық интеграция мүмкіндіктері кеңейеді.
Инфрақұрылым және технология
Материалдық-техникалық базаны тиімді пайдаланып, ғылыми-техникалық прогреске икемді бейімделуге жағдай жасалады.
Өсімдік шаруашылығындағы тиімділік
Әсіресе өсімдік шаруашылығында орташа және ірі кәсіпорындар шағын құрылымдарға қарағанда басымдыққа ие.
Пайдалылықтың жоғары шегі
Астық өндіруші кәсіпорын жыртылған жер көлемі 15–18 мың га болғанда жоғары пайдалылық деңгейін көрсете алады.
Таза табыстың негізгі бөлігі шағын кәсіпорындар тобына тиесілі деген тұжырыммен қатар, ірі кәсіпорындардың үлесі де жоғары нәтиже бере алатыны байқалады: ірі кәсіпорындар барлық кәсіпорынның 15,4%-ын құраса да, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарынан алынған таза кірістің 72%-ы солардың үлесіне тиеді.
Интенсификация жағдайында оңтайлы шекаралардың өзгеруі
Интенсификация деңгейі артқан сайын ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының көлемі тұрақты күйде қалмайды: өндірістік күштердің әрбір нақты деңгейі, шаруашылықтың интенсифтілік дәрежесі және мамандану жағдайы үшін өзіне тән оңтайлы шекаралар болады. Әртүрлі салалар мен экономикалық жағдайларда оңтайлы көлем бірдей емес, сондықтан кәсіпорын көлемі әмбебап қағидамен емес, нақты мамандандырылған өндіріске бейімделуі қажет.
Оңтайлы көлемнің критерийлері
- Өндіріс нәтижелерінің жоғары болуы.
- Еңбек өнімділігінің жоғарылауы.
- Өндірістің рентабельдігін (табыстылығын) қамтамасыз ету.
- Мамандану мен интенсификацияға сай өндіріс факторларының ең тиімді сәйкестігі.
Алдағы міндет: құрылымдық өзгерістер және мал шаруашылығын қалпына келтіру
Болашақтағы ең маңызды міндеттердің бірі — құрылымдық өзгерістерді іске асыру. Бұл, ең алдымен, мал шаруашылығын қалпына келтіріп, оны әрі қарай дамытуды білдіреді. Мұндай қажеттілік азық-түлік қауіпсіздігі талаптарымен анықталады және ауыл шаруашылығын жүргізу жүйесінде мал шаруашылығының өз рөлін қайта күшейтуді көздейді.
Атап айтқанда, етті мал шаруашылығын, қой шаруашылығын және жылқы шаруашылығын қайта дамытуды жүйелі түрде қарастыру қажет.