Ауыр жеңілістерге ұшыраған Кеңес әскерлері шығысқа қарай шегінді
Соғыс қаупі және қоғамның жұмылуы
Нацистік басшылық өз жоспарларын тіпті өз халқынан да мұқият жасыруға тырысты. Алайда басқыншылықтың бағыты мен адамзатқа қарсы сипаттағы ниеті айқын байқалды. Елімізге төнген қатердің нақтылығы мен ауқымы қоғамның барлық жіктерін, үлкен-кіші халықтарды Отанның еркіндігі мен тәуелсіздігін, әлеуметтік прогресс пен өмір сүру құқығын, тарих пен болашақты қорғауға бір кісідей ұйыстырды.
Жұмылдырудың ауқымы
Қазақ КСР-і КСРО Қорғаныс халық комиссариатының нарядтары бойынша және еріктілер қатарынан майданға 1 196 164 адам жіберді. Бұған қоса еңбек армиясының құрылыс батальондары мен жұмысшы саптарына 700 мыңға жуық адам аттандырылды. Соғыс басталар алдында Кеңес Қарулы Күштері қатарында 178 мыңға жуық адам қызмет етті. Жалпы алғанда, 1 374 мыңға жуық қазақстандық қолына қару алып сапқа тұрды.
Әскерге алудың табысты өтуіне бірнеше фактор ықпал етті. Ең алдымен жалпыға міндетті әскери оқу бөлімшелерінің кеңінен дамыған желісі маңызды болды. Бұл іске Осоавиахим, ерікті спорт қоғамдары, Қызыл Крест қоғамы, комсомол және кәсіподақ ұйымдары белсенді қатысып, республикада оқудың түрлі түрлерімен 2 млн-ға жуық адам қамтылды.
Сондай-ақ ауыл тұрғындарының жаппай әскерге алынуы, халық сауаттылығының артуы, халықтар достығының еркіндік сүйгіш дәстүрлері, социализм мұраттарына сенім және фашизмге деген өшпенділік те жұмылдыруға оң әсерін тигізді. Осы жағдайлар сталинизмнің ықпалы мен бұрынғы зобалаңдардан туған реніш сезімдерін еңсеруге мүмкіндік берді.
Коммунистердің ұйымдастырушылық қызметі мен насихаты, сондай-ақ жеке үлгісімен күшейтілген бұқара патриотизмі майдандағы да, тылдағы да істерден көрінді.
Алғашқы шайқастар: шекарадан бастап Баренцке дейін
Жаумен ұрысқа шекарашылар, сондай-ақ Кеңес Армиясының батыс шекаралары маңындағы құрамалардың офицерлері мен солдаттары бірінші болып кірісті. Солардың қатарында мыңдаған қазақстандық болды.
Ерліктің алғашқы мысалдары
- Брест маңында шекарашылар Г. Абдрахманов пен В. Лобанов, атқыштар В. Горянов пен К. Иманқұлов, артиллерияшы Г. Жұматов, минометші В. Фурсов шайқасты.
- Владимир-Волынский түбінде С. Гуденко қоршауда қалған дот гарнизонын ақтық деміне дейін басқарды.
- Мурманск іргесіндегі алыс шептерде Қ. Қайдаров, Г. Оқасов және К. Теміржанов жауды ішке жібермей, қаза тапқанша айқасты.
Полктердің табандылығы
24 маусымда 11-атқыштар дивизиясының майор И.И. Дементьев басқарған 219-атқыштар полкі Литваның Шяуляй қаласының оңтүстігінде фашистердің шабуылын үш күн тойтарды. Кейін полк Нарва мен Петергоф бағытына шегініп, Ленинград блокадасын бұзып өтуге қатысып, соғыстың басында жауға қалған аумақтарды азат етті.
Молдова бағытында майор Ф.М. Титов басқарған 78-атқыштар полкі румын дивизиясын екі күн тежеп, кейін қоршауды бұзып шығып, Умань, Николаев, Днепр және Кавказға қарай ауыр ұрыстармен шегінді. Бұл қос полк те Азамат соғысы кезінде Қазақстанда жасақталған еді, ал Отан соғысы басталғанда олардың қатарында көптеген қазақстандық қызмет етті.
Гастелло, Маслов және тарихи әділет
1941 жылғы 26 маусымда Н.Ф. Гастелло мен А. Масловтың екі экипажы Минск облысындағы Радошковичи кенті маңында дұшпанға соққы беріп, зақымдалған ұшақтарын неміс танкілері шоғырланған сапқа бағыттады. Өмірлерін қию арқылы экипаждар жауға едәуір шығын келтірді. Н.Ф. Гастеллоға қаза тапқаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
1951 жылы басқа экипаждың сүйектері табылды. Тек 1990 жылдардың соңында тарихи шындық қалпына келтіріліп, Б. Бейсекбаевқа Ресей Батыры және Қазақстанның Халық Қаһманы атақтары берілді.
Қара теңізден Баренц теңізіне дейінгі орасан үлкен майданда қиян-кескі ұрыстар жүрді. Ауыр жеңілістерге ұшыраған кеңес әскерлері шығысқа қарай шегінуге мәжбүр болды.
Алғашқы сәтсіздіктердің себептері
Кеңес Армиясының соғыстың бас кезіндегі жеңілістері мен сәтсіздіктерінің себептері кейінірек айқынырақ белгілі болды. Соның ең маңыздыларының бірі — қарсы тараптың басымдығы еді.
Қарсы тараптың ресурстық басымдығы
Фашистік Германия КСРО-ға шабуыл жасар алдында Еуропаның 11 елін бағындырып, Берлин пактіне 13 мемлекетті (оның ішінде 9 еуропалықты) тартты. Бұл оған адам ресурсы бойынша шамамен екі есе, ал көмір, болат, станок өндірісі мен кейбір қару-жарақ және соғыс техникасы түрлерінің саны мен сапасы бойынша екі-үш есе артықшылық берді.
Германия армиясы толық қаруландырылып, кеңес шекаралары бойына қуатты құрамаларға біріктірілген, жаңа типті операцияларды жүргізу тәжірибесі мол, рухы жоғары әскер ретінде соғысқа кірді.
Басқарудағы қателіктер
Екінші фактор — Сталин және оның айналасындағылар жіберген жаңсақтықтар. Олар Гитлер Англияны толық талқандағанша немесе Шығыс Еуропаның жолсыз жерлері мен қатал қысына дайындық аяқталғанша соғыс ашпайды деп сенді. Сонымен бірге дұшпан армиясының ықтимал күшін және әскери іс-қимыл жүргізу тәсілдерін толық бағалай алмады.
Әскердің орналасуы, жабдықталуы және қойма базаларына қатысты қисынсыз жоспарлар, сондай-ақ әскери қызметшілерге (әсіресе офицерлер мен генералитетке) жасалған негізсіз қуғын-сүргін армияны көптеген қабілетті қолбасшылардан айырды. Соның салдарынан тәртіп әлсіреді, ал ойлы ізденіс пен батыл бастама орнына жоғарыдан келген бұйрыққа сөзсіз жүгіну басым түсті.
Дегенмен елдің кең-байтақ аумағы мен мүмкіндіктері, республикалар халқының Отанды қорғауға жаппай көтерілуі, солдаттар мен офицерлердің берілгендігі жаудың жоспарын бұзды. Қазақстанда да әскерге алу науқаны нәтижелі өтті: республикада 12 атқыштар дивизиясы, 7 атқыштар бригадасы, 4 атты әскер дивизиясы және әр саладағы жеке полктер мен батальондар жасақталды.
Ленинград қорғанысы: Волхов пен Свирь шептері
1941 жылғы тамызда полковник А.Н. Замировскийдің ақмолалық 310-атқыштар дивизиясы, А.Ф. Наумовтың ақтөбелік 312-дивизиясы, генерал-майор А.Д. Шеменковтың петропавлдық 314-дивизиясы және генерал-майор И.В. Панфиловтың 316-дивизиясы майданға алғашқы болып аттанды. Олар 52-жеке армия құрамында Солтүстік-Батыс майданы тылында, Волхов өзенінің шығыс жағында қорғаныс шептерін салуға кірісті.
314-дивизияға түскен ауыр жүк
7 қыркүйекте Лодейное Поле қаласы аумағына кіре 314-дивизия бөлімдері алғашқылардың бірі болып жетті. Дивизияға Плотично селосынан Кутлахт деревнясына дейінгі 130 км белдеуге Свирь өзенінің оңтүстік жағалауында бекіну тапсырылды. Бұл жарғылық нормалардан бірнеше есе жоғары жүктеме еді.
Мергендер қозғалысы
Мергендер бөлімшелері Свирьде шайқасқан құрамаларда да, Ленинград әскерлерінде де, өзге майдандарда да қатар жасақтала бастады. Қазақстандық мергендерден 172 фашисті жойған қатардағы жауынгер Дүйсенбай Шыныбеков және 261 басқыншыны жойған сержант Михаил Иванович Мәмековтің есімдері кеңінен танылды.
Апраксин Городок түбіндегі ұрыс
9 қыркүйекте Ладога көлінің оңтүстік тұсындағы Апраксин Городок разъезі маңында ақмолалық 310-атқыштар дивизиясы ұрысқа кірісті. 1080-полк (командирі М.М. Михайлов) кешке қарай немістерді 7 шақырым шегіндіріп, Гонтовая Липка селосын азат етті, ал 1082-полк (майор Н.И. Смирнов) Гайтоловоға жақындады. Кейін қарсыласудың күшеюі салдарынан дивизия жартылай қоршауда қалып, Черная өзеніне қарай шегінуге мәжбүр болды.
Нәтиже: жоспар бұзылды, қысым бәсеңдеді
Кеңес әскеріне 8 қыркүйекте басталған Ленинград блокадасын бірден бұзып өту оңай болған жоқ. Алайда Волхов пен Свирьдегі қимылдар дұшпанның Оңтүстік Ладога жағалауын түгел басып алып, Ленинградтың Үлкен жермен соңғы байланысын үзу жоспарын бұзды. Соның нәтижесінде Невадағы қала қорғаушыларына түсетін қысым бәсеңдеп, қарсы жақтың Мәскеу түбіне күш аудару әрекеттері кешеуілдеді.
Мәскеу үшін шайқас: «Тайфун» және Можайск шебі
Күзге қарай дұшпан Балтық жағалауын, Беларусьті, Молдованы, Украинаның едәуір бөлігін жаулап алып, Ленинград пен Қырымды қоршады. Батыс бағыттағы кеңес әскерлерін талқандап, Мәскеуді алу және соғысты қысқа мерзімде аяқтау мақсатымен «Тайфун» операциясына дайындық асығыс аяқталды.
Күштер арақатынасы
Шабуылға дайындалған әскерлер кеңес бөлімдерінен адам саны бойынша 1,4 есе, танк бойынша 1,7 есе, қару-жарақ пен минометтер бойынша 1,8 есе, ұшақтар бойынша 2 есе басым болды.
Немістер 28 қыркүйекте шабуылды бастап, қорғанысты бұзып, Вязьма түбінде Батыс майданының, Трубчевск түбінде Брянск майданының негізгі күштерін қоршап алды. Бірақ Мәскеуге лап қою жоспары толық орындалмады: вязьмалық құрамалар қарсыластың отызға жуық дивизиясын 7–10 күнге кідіртіп ұстады, ал Брянск майданының бөлімдері ауыр шығындарға қарамастан көбіне қоршауды бұзып шықты.
Мәскеу іргесіндегі тұрғындар мен инженерлік әскерлердің Можайск қорғаныс шебін алдын ала дайындауы да шешуші рөл атқарды. Жоғарғы Бас қолбасшылық ставкасы резервтен және өзге майдандардан 14 атқыштар дивизиясын, 16 танк бригадасын, 40 артиллерия полкін және басқа да бөлімдерді жеткізді. Ал кейінгі ұрыстардағы қиян-кескі қарсылық дұшпан жоспарын күйреткен ең маңызды себептердің бірі болды.
Малоярославец учаскесі және 312-дивизияның табандылығы
Можайск қорғаныс шебінің бекініс аудандары ұрыс учаскелеріне айналды. Малоярославец бағытында полковник А.Ф. Наумовтың ақтөбелік 312-атқыштар дивизиясы орналасты. Наумов — әскери жолдан өткен, Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан, Қызыл Армияда 1918 жылдан қызмет еткен, әртүрлі майдандар мен аймақтарда тәжірибе жинаған командир еді.
Басқаруға түскен әркелкі күштер
Учаске бастығы ретінде Наумовқа Подольск жаяу әскер және артиллерия училищелерінің курсант полктері, 108-қосалқы атқыштар полкінің екі атқыштар батальоны, пулеметшілер батальондары, қоршаудан топ-тобымен шыққан жауынгерлерден құралған еркін отрядтар, артиллериялық полктер және реактивті қондырғылар дивизиондары бағындырылды. Көп бөлімдер қорғаныс ауданына дивизиядан бұрын келгендіктен, позицияларға үзік-үзік жайғасу кейін басқаруды қиындатты.
Детчино үшін арпалыс
12 қазанда жау Калуга облысындағы Детчино селосын алуға ұмтылды. Қорғанушылардың табанды қарсылығы қарсыласты кідіртіп, 13 қазанда полк қарсы шабуылмен дұшпанды бірнеше километрге шегіндірді. 16 қазанда немістер Детчиноны үш жақтан қоршап, байланыс дәлізі ғана қалды. Бір күн ішінде жаудың төрт шабуылы тойтарылды. Полк үш тәулік селоны ұстап тұрды да, кейін қоршауды бұзып, Нара өзеніндегі дивизияға айдың соңында қосылды.
Артиллерияның өшпес ерлігі
Тяпино селосы түбінде 859-артиллерия полкінің 2-батареясы ерекше ерлік көрсетті: жаяу әскердің бір батальонына жуық күшті және шабуылдаған 39 танктің 10-ын жойды. Қиян-кескі шайқастан кейін сапта небәрі 13 жауынгер мен батарея командирі В.И. Житников қана тірі қалды.
Баға
Ақтөбелік 312-дивизия майданда ұзақ уақыт қатарда болмағанымен, командование тарапынан жоғары бағаланды. Маршал Г.К. Жуков Мәскеу шайқасын еске алғанда: «Малоярославец түбінде полковник А.Ф. Наумовтың 312-атқыштар дивизиясының бөлімшелері асқан ерлікпен шайқасты», — деп атап өтті.
Бауыржан Момышұлы және 316-дивизияның ұрыстағы мектебі
Бауыржан Момышұлы 1910 жылғы 24 желтоқсанда Сырдария облысы Әулиеата уезі Күйік болысының №3 ауылында дүниеге келді. Ол әр жылдары мұғалім, аудандық атқару комитетінің хатшысы, төраға орынбасары, республика Мемжоспарлау комитеті жүйесінде басшылық қызметтер атқарды. 1932–1934 жылдары әскерде болып, бір жылдық курстан кейін взвод командирі қызметін атқарды. 1936 жылдан бастап қайтадан әскери қызметке алынып, Қиыр Шығыста және Украинада міндетін өтеді.
316-дивизия құрамындағы алғашқы ұрыстар
1941 жылғы қаңтарда Момышұлы Қазақстанға ауыстырылып, республикалық әскери комиссариатта әскерден тыс дайындық жөніндегі аға нұсқаушы болды. Аға лейтенант ретінде ол 316-дивизияға 1073-атқыштар полкінің 1-атқыштар батальоны командирі болып алғашқылардың қатарында қабылданды. Батальон Руза өзенінің шығыс жағында, Новлянское мен Лазарево селолары маңындағы 207,9 биіктікте орналасты.
18 қазанда 100 адамнан тұратын отрядпен неміс әскерлерінің тылында Середа селосындағы жол торабын соққылады. Сәтті өткен бұл рейд жауынгерлердің өз күшіне деген сенімін нығайтып, рухын көтерді.
Дубосеково түбіндегі ұжымдық ерлік
Полктің жауынгерлері соғыс тарихына енген ұжымдық ерлікті Дубосеково разъезі түбінде де көрсетті: олар ақтық қаны қалғанша айқасып, дұшпан танктері мен әскерін ішке бір табан да аттатпады. Кейіннен солардың 28-іне Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
Панфиловтың тактикасы және дивизияның нәтижесі
Дивизия командирі генерал-майор И.В. Панфилов жауынгерлер қамқорлығы мен тактикалық біліктілігі үшін «батя» атанды. Ол танкіге қарсы тірек орындарын және атыс құралдарын орналастыру жүйесін жетілдіріп, танк қаупі төнетін бағыттарды көпқабатты қорғаныспен «шырмап» бекітті. Осы тәсіл қазан–қараша ұрыстарында жаудың танк және моторландырылған бөлімдерін, сондай-ақ екі жаяу әскер дивизиясын ойсырата соғып, 9 мыңға жуық басқыншыны және 80-нен аса танкті жоюға мүмкіндік берді.
316-дивизия республикада жасақталған алғашқы гвардиялық дивизиялардың бірі болып, Қызыл Ту орденімен марапатталды. Генерал Панфилов Волоколамск ауданы Гусенево деревнясында ауыр жараланып, госпитальға бара жатқан жолда қаза тапты. 1942 жылғы 12 сәуірде оған қаза болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Кейін 8-гвардиялық атқыштар дивизиясына оның есімі берілді.
1942 жылдың көктемі мен жазы: ауыр ұрыстар жалғасы
1942 жылы қысқа үзілістермен қатар ауыр шайқастар жалғасты. Лодейное Поле түбінде полковник Д.И. Станкевскийдің 314-атқыштар дивизиясы қорғаныс шебін ұстады. Волхов пен Новгород маңында генерал-майор Н.М. Замировскийдің 310-дивизиясы қорғаныс және жиі шабуыл ұрыстарын жүргізді.
Старая Русса түбінде жаудың Холм қаласында қоршаудағы демяндық құрамасы мен гарнизонына қарсы генерал-майор И.М. Чистяковтың 8-гвардиялық дивизиясы, полковник А.К. Кудряшовтың 391-атқыштар дивизиясы, сондай-ақ шілдеде 292- және 27-гвардиялық атқыштар дивизиясына қайта жасақталған бөлімдер әрекет етті. Мәтіннің осы тұсы үзінді күйінде берілгендіктен, баяндау ары қарай жалғасатыны аңғарылады.