Рәсімделмеген немесе тиісті рәсімделмеген келісімшарттардың салдарына бірнеше мысал
Жұмысқа қабылдандыңыз: формальдылықтарды естен шығармаңыз
Сізді жұмысқа қабылдады — бұл қуанышты сәт. Дегенмен, жұмысқа орналасу кезіндегі формальды рәсімдерге жеңіл қарамаңыз. Бүгінгі күні жұмыс беруші мен жұмыскердің мүмкіндіктері көбіне тең емес: жұмыс беруші жұмысқа қабылдау процесінде де, еңбек шартын (келісімшартты) дайындауда да басымдыққа ие.
Соған қарамастан, сіздің негізгі құқықтарыңыз бар — және оларды білу әрі қолдану маңызды.
Маңызды қағида
Жұмысқа қабылдау кезінде заңда белгіленген құжаттардан басқа құжаттарды (бұрынғы жұмыс орнынан артық анықтамалар, бұрынғы табыс туралы қосымша мәліметтер, отбасы жағдайына қатысты құжаттар, мінездеме және т.б.) талап етуге тыйым салынады.
Еңбек шартын жасау: міндетті қадам
Жұмысқа қабылдау барысында еңбек шартын жасау міндетті. Ол жазбаша түрде рәсімделіп, сіз және жұмыс беруші қол қоясыз. Шарт екі дана болып жасалады: бір данасы сізде, бір данасы жұмыс берушіде қалады.
Сіз өз данаңызды алғаныңызды жазбаша түрде растайсыз: әдетте жұмыс берушіде қалатын дананың бетіне «өз данамды алдым» деген белгі қойып, қол қоясыз.
Жұмыстың басталу күні
Шартта көрсетілген жұмысқа кірісу уақыты — жұмыскердің жұмысқа кіріскен күні болып есептеледі. Бұл күн шарт жасалған күнмен міндетті түрде сәйкес келмеуі мүмкін.
Бұйрық (өкім)
Шарт жасалғаннан кейін жұмыс беруші жұмысқа қабылдау туралы бұйрық шығарып, оны сізге таныстырып, қолхат арқылы жеткізуі тиіс.
Келісімшартсыз жұмыс істеудің тәуекелі
Өмірде шарт мүлде жасалмайтын немесе дұрыс рәсімделмейтін жағдайлар жиі кездеседі. Егер келісімшартсыз жұмысқа кіріссеңіз, өз құқықтарыңызды айтарлықтай шектейсіз. Иә, жұмысқа қабылдау бұйрығы және жұмысқа кіріскеніңіз туралы факт шарттың бар екенін жанама түрде дәлелдеуі мүмкін, бірақ дау туған кезде жалақы мөлшерін, нақты міндеттерді және басқа шарттарды дәлелдеу қиын болады — өйткені олардың бәрі құжатта көрсетілмеген.
Келісімшартта міндетті түрде болуы тиіс шарттар
- 1 Тараптардың реквизиттері: жұмыс беруші мен жұмыскердің деректемелері.
- 2 Еңбек міндеттемесі: нақты лауазым, мамандық, атқаратын жұмыс түрі.
- 3 Келісімшарт мерзімі: белгіленбеген мерзімге жасалған шарт көбіне жұмыскер үшін тиімді. Егер мерзім көрсетілмесе, ол белгіленбеген мерзімге жасалды деп есептеледі.
- 4 Жұмысқа кірісу күні: шарт жасалған күнмен сәйкес келмеуі мүмкін.
- 5 Еңбек жағдайының сипаттамасы: ауыр, зиянды немесе қауіпті еңбек жағдайы болса, кепілдіктер мен өтемақылар міндетті түрде көрсетілуі тиіс. Бұл тармақты кейбір жұмыс берушілер назардан тыс қалдыруға тырысады.
- 6 Жұмыс уақыты және демалыс тәртібі: күндік жұмыс сағаты, апталық жүктеме, демалыс күндері, жыл сайынғы ақылы демалыс ұзақтығы.
- 7 Еңбекақы төлеу шарттары: нақты жалақы мөлшерін шартта көрсету маңызды. Кейде жалақының бір бөлігі «конвертпен» төленіп, құжатта тек ең төменгі сома жазылады. Бұл кейін дау туған жағдайда қауіпті: сот көбіне құжатта көрсетілген соманы ғана өндіріп береді.
- 8 Еңбекті қорғау шарттары: жұмыс беруші оқытуға, нұсқау беруге, білімді тексеруге және қажет болғанда аттестация өткізуге міндетті. Еңбекті қорғау бойынша оқудан өтпеген, нұсқау алмаған және білімі тексерілмеген адам жұмысқа жіберілмеуі тиіс.
Жұмыс берушінің құқықтары (негізгілері)
- Еңбек шартын бұзу.
- Міндетті актілер (ішкі құжаттар) шығару.
- Сыйақы беру немесе тәртіптік/материалдық жауапкершілікке тарту.
- Келтірілген зиянның орнын толтыруды талап ету.
- Оқытуға кеткен шығынды заң аясында қайтаруды талап ету.
- Сынақ мерзімін белгілеу.
Жұмыс берушінің міндеттері (негізгілері)
- Заңда көзделген еңбек жағдайын қамтамасыз ету.
- Жалақыны келісілген мөлшерде және мерзімде айына кемінде 1 рет төлеу.
- Мерзімінен тыс, мереке/демалыс күндері және түнгі уақыттағы жұмыс үшін қосымша төлемақы төлеу.
- Белгіленген жұмыс уақыты режимін сақтау.
- Жыл сайынғы ақылы демалыс беру.
- Қауіпсіз еңбек жағдайын жасап, жеке қорғаныс құралдарымен қамтамасыз ету.
- Ауыр/зиянды/қауіпті жұмыс үшін өтемақы төлеу және алдын ала ескерту.
- Өмірге/денсаулыққа қауіп төнсе, жұмысты тоқтату шараларын қабылдау.
- Еңбек міндетін орындау кезінде келтірілген зиянды өтеу.
- Еңбек өтілі мен зейнетақы аударымдары туралы ақпараттың тиісті тәртіппен тапсырылуын қамтамасыз ету.
Жұмыскердің құқықтары
- Еңбегі үшін лайықты жалақы алу.
- Қауіпсіздік және тазалық талаптарына сай еңбек жағдайына ие болу.
- Кәсіби кеңестерге және қоғамдық бірлестіктерге ерікті түрде мүше болу.
- Денсаулыққа немесе мүлікке келтірілген зиянның өтемін талап ету.
- Кепілдіктер мен өтемақыларды алу.
- Еңбек дауларын келісім арқылы немесе сот тәртібімен шешу.
- Ұжымдық шартпен танысу және оны жасасуға қатысу.
- Кәсіби біліктілікті арттыру.
Жұмыскердің міндеттері
- Еңбек міндеттемелерін орындау.
- Еңбек тәртібін сақтау.
- Жұмыс беруші мүлкіне зиян келтірмеу.
- Еңбекті қорғау, өрт қауіпсіздігі және өндірістік тазалық талаптарын сақтау.
- Қызметтік, коммерциялық және заңмен қорғалатын өзге құпия ақпаратты жария етпеу.
- Адамдардың өмірі мен денсаулығына, тараптардың мүлкіне қауіп төндіретін жағдайлар туралы хабарлау.
Қосымша маңызды бөлімдер
Келісімшартты өзгерту, ұзарту, бұзу тәртібі: рәсімі мен мерзімдері нақты жазылуы тиіс.
Төлемақы төлеу тәртібі және кепілдіктер: түрлі жағдайларда жұмыс орны мен жалақының сақталуы, іссапар шығындары, уақытша еңбекке жарамсыздық, жүктілік және босану төлемдері. Бұл бөлімді жұмыс берушілер жиі назардан тыс қалдырады.
Екі жақты жауапкершілік: келісімшартты бұзуға байланысты жауапкершілік көрсетілуі керек. Сондай-ақ тараптардың келісімі бойынша заңға қайшы келмейтін қосымша шарттарды енгізуге болады.
Еңбек қатынасы дұрыс рәсімделмесе не болады?
Қазір жұмыс табу оңай емес. Көп адам формальдылықты кейінге ысырып, ең алдымен бос орынға орналасуға асығады. Ал жұмыс беруші сіздің талапшылдығыңызды әрдайым құптай бермеуі мүмкін. Бірақ рәсімделмеген немесе дұрыс рәсімделмеген еңбек қатынастары нақты тәуекелдерге әкеледі.
1) Келісімшарт жазбаша түрде жасалмаса
- Жалақыны сот тәртібімен өндіріп алу қиындайды немесе мүмкін болмайды.
- Жұмыс істеген уақыт еңбек өтілі ретінде есептелмеуі мүмкін.
- Зейнетақы қорына міндетті аударымдар жасалмауы ықтимал.
2) Нақты жалақы келісімшартта төмен көрсетілсе
- Сот арқылы жалақыны толық көлемде өндіріп алу қиын: құжаттағы сома ғана қайтарылуы мүмкін.
- Табысыңызды және төлем қабілетіңізді дәлелдеу кезінде мәселе тууы ықтимал (мысалы, несие рәсімдеу кезінде).
3) Міндетті шарттар көрсетілмесе
- Жұмыс беруші құқықтарыңызды өз пайдасына «басқаша түсіндіруі» мүмкін.
- Қосымша міндеттер жүктеліп, заңдағы кепілдіктер мен өтемақылар төленбеуі мүмкін.
Оқып шығуға кеңес
Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі: 4-бөлім («Еңбек шарты»).
Пайдалы сілтемелер және интернеттен іздеу
eGov.kz — Электронды үкімет
Ақпарат каталогы → Еңбек → Еңбек қатынастары → Жеке еңбек шарты.
https://www.e.gov.kz
enbek.gov.kz — Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі
«Еңбекті қорғау» бөлімі және тақырыпқа қатысты нормативтік материалдар.
https://www.enbek.gov.kz
Іздеу үшін кілт сөздер
Интернет арқылы қосымша материалдар табу үшін іздеу жүйелерінде (мысалы, Google, Yandex және т.б.) мына кілт сөздерді қолданыңыз: