Қазақша рефераттар

Әрбір мемлекеттің өзіне тән ұлттық ақша саясаты болады

Әрбір мемлекеттің өзіне тән ұлттық ақша саясаты болады. Ақша саясаты — тарихи қалыптасқан әрі мемлекеттің ұлттық заңдарымен бекітілген біртұтас ақша айналымы.

Ақша саясатының қалыптасуы

Алғашқы ақша саясаты XVI–XVII ғасырларда капиталистік өндіріс тәсілі қалыптаса бастаған кезеңде пайда болды. Алайда оның кейбір жекелеген элементтері бұдан бұрын да айналымда қолданылған. Капиталистік өндірістің және тауар-ақша айналысының қарқынды дамуы ақша саясатына елеулі өзгерістер енгізді.

Ақша саясатының типі ақшаның «ерекше тауар» ретінде жалпыға ортақ эквивалент болуы немесе құн өлшемі қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты қалыптасады.

Ақша саясатының негізгі элементтері

Металл ақша айналысы

Бұл жүйеде толық құнды ақша (ақша тауары) айналыста жүреді және ақшаның барлық қызметтерін орындайды. Несие ақшалары металға айырбасталады.

Несие және қағаз ақша айналысы

Бұл жүйеде толық құнды ақша (яғни алтын) айналыстан біржола ығыстырылып, айналыста тек ақша белгілері жүреді.

Металл ақша жүйелері: биметаллизм және монометаллизм

Әрбір мемлекетте жалпыға ортақ құн эквиваленті ретінде қабылданған металға байланысты металл ақша жүйесі екіге бөлінеді: биметаллизм және монометаллизм.

Биметаллизм

Алғашқы капитал жинау кезеңінде биметаллизм ақша жүйесі пайда болып, одан әрі дамыды. Бұл жүйеде ақша айналысын толық құнды ақшалар қамтамасыз етті.

Биметаллизм — мемлекет заңды түрде жалпыға ортақ эквивалент рөлін алтын мен күміске бекіткен ақша жүйесі. Алтын және күміс монеталар кең көлемде соғылып, еркін айналысқа түсті.

Биметаллизмнің үш түрі

  • Параллельді валюта жүйесі: алтын мен күміс монеталар арасындағы қатынас металдардың нарықтық бағасына сай стихиялы түрде қалыптасты.
  • Қосарлы валюта жүйесі: бұл қатынасты мемлекет белгіледі.
  • Ақсақ валюта жүйесі: күміс монеталар алтынның «белгісі» ретінде қолданылды.

Негізгі қайшылық

Ақша ретінде екі металды қатар қолдану жалпыға ортақ эквивалент табиғатына қайшы келді. Алтын мен күмістің шекті қатынасын белгілеу қиын болды, ал мемлекетаралық реттеу нәтижесіз аяқталды. Күмістің құнсыздануы салдарынан алтын монеталар айналыстан қазынаға ығыса бастады.

Монометаллизм

Монометаллизм — жалпыға ортақ эквивалент рөлін бір ғана металл (не алтын, не күміс) атқаратын ақша жүйесі.

Алтын монометаллизмі енгізілген елдер

  • Ұлыбритания — 1816 ж.
  • Германия — 1871–1873 жж.
  • Франция — 1876–1878 жж.
  • Ресей және Жапония — 1897 ж.
  • АҚШ — 1900 ж.

Күміс монометаллизмі қолданылған елдер

  • Ресей — 1834–1852 жж.
  • Үндістан — 1852–1893 жж.
  • Нидерланды — 1847–1875 жж.

Алтын монометаллизмінің түрлері

Құн белгілерін алтынға айырбастау сипатына қарай алтын монометаллизмі үш түрге бөлінеді:

  • Алтын монета стандарты: алтын монеталардың айналысы, алтынның ақша қызметін атқаруы, құн белгілерінің еркін түрде алтын монеталарға (өсу құны бойынша) айырбасталуы және басқа да белгілер тән.
  • Алтын құйма стандарты: Ұлыбритания мен Францияда енгізілді. Банкноталар заңмен бекітілген соманы ұсынған жағдайда алтын құймаларына айырбасталды (Ұлыбританияда — 1700 фунт стерлинг; Францияда — 12 кг стандарт құймасының бағасына сәйкес сома).
  • Алтын девиз стандарты: Германияда, Австралияда, Данияда, Норвегияда және басқа елдерде бекітілді. Бұл банкноталардың алтынға емес, шетел валютасына (девизге) айырбасталатынын білдірді, яғни бір ел валютасының басқа ел валютасына тәуелділігін көрсетті.

Алтын стандарттан айырбасталмайтын несиелік ақшаларға өту

1929–1933 жылдардағы дүниежүзілік экономикалық дағдарыс нәтижесінде алтын монометаллизмнің барлық формалары жойылды. Алтынға айырбасталмайтын несиелік ақшалардың жүйесі орнықты. Банкнотаның алтынмен қамтамасыз етілуі және оны алтынға айырбастау капиталистік елдердің барлығында тоқтатылды.

1972 жылы шетел орталық банктері үшін АҚШ долларын алтынға айырбастау да тоқтатылды. Ақша эмиссиясын қамтамасыз етудің негізгі құралы ретінде мемлекеттің бағалы қағаздары алға шықты.

Номиналдық және нақты құн

Айырбасталмайтын несиелік ақша жүйесінде ақша бірлігінің құны қалыптасу механизмі өзгерді. Несиелік ақшалардың номиналдық құны көбіне оның нақты құнынан жоғары болады.

Реттеу құралдары

Эмиссиялық жүйені реттеу ашық нарықтағы операциялар, міндетті резервтер нормасы, пайыз мөлшерлемесі және ақша-несие саясатының өзге әдістері арқылы, сондай-ақ қаржы және валюта саясатының көмегімен жүзеге асырылады.

Тұрақтылық қағидасы және инфляция тәуекелі

Айырбасталмайтын несиелік ақшаларға көшу ақша жүйесінің іргетастық қағидаларына қысым түсірді: яғни ақша айналымының объективтік қажеттілігінен артық ақша шығаруды шектеу қағидасының бұзылуына әкелуі мүмкін.

Шаруашылық механизмінің құрамдас бөлігі ретіндегі ақша жүйесі қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі сәйкессіздіктерге жауап береді. Кез келген сәйкессіздік ақша жүйесінің тұрақсыздығына, ақырында ақшаның құнсыздануына және инфляцияға алып келеді.