Егін шаруашылығы
1920–30 жылдардағы «жедел шаралар» және олардың логикасы
1920–30 жылдардағы Қазақстанда жүргізілген қауырт, жедел шаралардың себептерін анықтау және оларға объективті баға беру кеңестік әміршіл-әкімшіл экономиканың қалыптасу эволюциясын талдаумен тығыз байланысты. Ұлттық тарихтағы «ақтаңдақтар» қатарына 1920-жылдардың соңында, 1926–1927 жылдары «Шабындық, егістік жерлерді және жайылымдарды бөлу» деген атпен белгілі жер реформаларын жатқызуға болады.
Бұл науқан ұжымдастырудан үш жыл бұрын басталды. Мақсаты патриархалды, қауымдық жер қатынастарын өзгерту болғанымен, ол «тап күресінің шиеленісуі туралы» сталиндік қағида рухындағы волюнтаристік шара ретінде көрінді. Алайда «тап күресінің шиеленісуі» ұраны Одақ көлемінде кейінірек, 1929 жылы айқын күн тәртібіне шыққанын ескерсек, мұндай қадамның Қазақстанда ертерек басталуы заңды сұрақ туғызады.
НЭП контексті: неге «төтенше шаралар» ерте іске қосылды?
1920-жылдардың ортасында жаңа экономикалық саясаттың (НЭП) нарықтық реттегіш функцияларынан бас тартылмаған еді. Экономикасы әлсіз Ресей жағдайында социализм орнату ұзақ мерзімге созылуы мүмкін екені ескеріліп, НЭП ауыл шаруашылығындағы жеке меншікті жедел өзгерту міндетін тікелей қойған жоқ.
Лениннің ойына сай, ауыл шаруашылығын қайта құру және шаруалардың психологиясын өзгерту үшін бір ұрпақтың уақыты қажет болатын; шаруаларды помещиктерді жойғандай «жоя салу» мүмкін емес, мұндай өзгеріс үлкен күш пен шығынды талап етеді.
1925 жылы үкімет ауыл шаруашылығында тауар-ақша қатынастарын дамытуға, жеке меншікті нығайтуға бағытталған аренда мен жалдамалы еңбекті пайдалануға мүмкіндік беретін шешімдер қабылдады. Осындай саяси ымыра кезеңінде Қазақстанда байларға қарсы бағытталған шаралардың ерте іске асуын қалай түсіндіреміз?
Индустрияландыру қысымы және ауылдан ресурс «сорудың» механизмі
Бұл құбылысты бір ғана тұлғаға теліп қою (мысалы, Голощекинге) жеңіл көрінгенімен, партиялық бағыттан тыс дербес саясат жүргізу мүмкін еместігін ескерген жөн. Ресей тарихшыларының бір бөлігі 1925 жылы НЭП-ті өрістету шараларымен қатар оны тежейтін механизмдер де қабылданды деген пікірді ұстанады. Солардың пайымдауынша, 1925 жылғы жедел индустрияландыру шешімдері ауыл шаруашылығынан қаржы «сорудың» тетіктерін қалыптастыруға негіз болды.
Экономикасының 90 пайыздан астамы ауыл шаруашылығы болған Қазақстан үшін бұл логика әсіресе қатты әсер етті. Капиталистік тауарлы шаруашылық толық қалыптаспаған, феодализм де жүйелі дамымаған, қауымдық қатынастарға негізделген экстенсивті көшпелі мал шаруашылығы басым елді кеңестік жүйеге тарту асқан шеберлік пен байыптылықты қажет ететін. Бірақ билік Қазақстанның өзгеше жағдайын толық ескермей, қазақ ауылын кеңестендіру шараларына белсене кірісті.
Голощекин және «Кіші Қазан»: әлеуметтік құрылымды зорлап «сәйкестендіру»
1925 жылы өлкелік партия комитеті басшылығына қазақтың тілі, діні, дәстүр-танымы, тұрмыс-тіршілігіне жете қанық емес Ф. Голощекин жіберілді. Ол Қазан төңкерісінің «қазақ даласына әлі жетпегеніне» қынжылып, «Кіші Қазан» төңкерісін даярлауға кірісті.
1925–1927 жылдары өткен Бүкілқазақтық V–VI партия конференциялары мен өлкелік партия комитетінің пленумдары қазақ ауылының әлеуметтік-экономикалық құрылымын анықтау мәселесін қызу талқылауға айналдырды. Республика басшылығындағы білікті қазақ коммунистері (Н. Нұрмақов, О. Жандосов, А. Асылбеков, О. Исаев және басқалар) ауылдың әлеуметтік құрылымын ресейлік өлшемге «сыйғызуда» айқын қиындыққа тап болды.
Қазақ ауылындағы жіктелу: одақтық үлгіге ұқсамаған шындық
Одақта 1927 жылы жеке шаруалардың шамамен 35%-ы кедей, 60%-ы орташалар, 4–5%-ы кулактар ретінде көрсетілсе, қазақ ауылында мүліктік жіктелу мүлде басқа болды: кедей шаруашылықтар өте көп, орташа — жоқтың қасы, бай — өте аз.
Павлодар уезі (1926): мал басына қарай бөлініс
- 5 ірі қараға дейін — 57%
- 5–10 бас — 28%
- 10–20 бас — 4%
- 20 бастан жоғары — 4%
Кедей
85%
Орташа
11%
Бай
4%
1924–1925 жылғы салық науқанында қазақ малшыларының шамамен 75%-ы салықтан босатылғанын ескерсек, кедей топтың шаруашылықтың негізгі бөлігін құрағаны анық көрінеді. Мұндай жағдайда экономиканы көтеру төтенше шаралармен емес, ауқаттыны салық арқылы тежеу және кедей топтарға мемлекеттік материалдық көмек көрсету арқылы ғана мүмкін еді. Бұл — НЭП-тің ішкі логикасына сай талап болатын.
Шаруашылықтың баяу қалпына келуі және пікір айтуға қысым
Азамат соғысынан зардап шеккен республика шаруашылығының қалпына келуі баяу жүрді: 1926 жылы мал шаруашылығы соғысқа дейінгі деңгейдің 85,5%-ына, егін шаруашылығы 86,2%-ына ғана жетті. Осындай жағдайда нақты пікір айтқан Смағұл Садуақасов өлкелік партия комитетінің пленумдарында «партияның сара жолын бұзушы», «оңшыл ауытқушы» ретінде айыпталып, Голощекиннің қысымына ұшырады.
«Садуақасовщина», «алашордашы» секілді айдар тағу арқылы қазақ коммунистері Голощекинге ұнамайтын пікір айтуға жүрексіне бастады. Ақырында 1926 жылғы II пленумда Қазақстан ауыл шаруашылығын социалистік негізде қайта құрудағы басты кедергі — «бай» деген тұжырым мақұлданды. Осының ықпалымен Ораз Жандосов тіпті байды меншіктен айыру мәселесін көтерді. Жалпы партиялық бағыт НЭП шындығымен санасуға мәжбүр болғандықтан, мұндай шешім бірден қабылданбағанымен, мәселенің Одақтық шешімдерден үш жыл бұрын күн тәртібіне шығуының өзі республика партия ұйымында берекесіздік туғызды.
1926–1927 жылдардағы жер бөлу науқаны: мақсат пен шынайы жағдай
1926 жылы басталып, 1927 жылы қайта жалғасқан шабындық және егістік жерлерді бөлу қазақ шаруаларының талап-тілегінен туған шара емес еді. Науқан «жер реформасы» деп дәріптелгенімен, астарында байды жерден айыру мақсаты тұрғаны анық байқалды.
Қазақстанда жерге жеке меншік жоқ болатын (патша заманынан бері жер мемлекеттік саналды), ал жерді пайдаланудың рулық-қауымдық формалары сақталды. Бұған қоса, отарлық саясат салдарынан шұрайлы жерлерінен айырылып, құнарсыз өңірлерге ығысқан қазақ үшін бұл реформа мүлде басқаша, әлдеқайда байыпты ұйымдастырылуы тиіс еді. Ең алдымен, қазақ жерлерін қайтару процесін аяқтау мәселесі тұрды.
Жер кодексі және қайтарылған жер: мүмкіндік толық пайдаланылды ма?
1922 жылғы 30 қазанда қабылданған «Жер кодексінің» 16-бабы жерге алдымен жергілікті халық орналасуы қажеттігін атап көрсетті. Осыған сай орыс-қазақтарынан 3 538 832 десятина, қоныстанушылар қорынан 1 600 000 десятина құнарлы жер қазақ еңбекшілеріне қайтарылды.
Қазақ шаруаларын жерге орналастыру бірінші кезекке қойылып, оны 10 жыл ішінде қаржыландыру жоспарланды. 1925–1926 жылдары 1 840 244 сом, 1926–1927 жылдары 2 737 629 сом жұмсалды; берілген қарыз (ссуда) көлемі 480 мың сомнан 864 мың сомға өсті.
Дегенмен, 1928 жылға дейін пайдалануға берілген қосымша жер көлемі небәрі 26 мың гектар болды. Бұл мәселені жүйелі шешуге кеңес билігі толық кірісе қоймағанын аңғартады. Жерге орналастыру түбегейлі шешілмей тұрып жүргізілген бөлістердің нәтижелі болуы күмәнді еді.
Көшпелі мал шаруашылығына «аграрлық реформаны» таңудың тәуекелі
Аграрлық реформа — тауарлы шаруашылыққа тән құбылыс. Оны қауымдық жері бар көшпелі мал шаруашылығына күшпен таңу үлкен тәуекел еді. Бірақ Голощекин Ресей жүріп өткен жолды қалай болса да қайталау керек деп білді: орыс шаруаларының патша заманында-ақ жер сұрап тынбағанын алға тартып, қазақта мұндай құбылыс жоқ болса да, «осы жолды жүріп өтуіміз керек» деген тоқтамға келді.
Ресейдегі жер бөлістерінің өзі жақсы нәтиже бермегені айтылды: жерді ұсақтау күшейіп, ауқатты шаруашылықтар азайып, астық өндірісі төмендеді. Бұл сабақ Қазақстанда ескерілмеді. Қазақстандағы бөліс те ең әуелі ауылда бай мен кедейді жерге таластыру арқылы «тап күресін жандандыру» саяси мақсатына бағындырылды.
1927 жылдан кейінгі бұрылыс: «бірінші кезектілік» ұстанымынан бас тарту
1927 жылы қазақтарды жерге орналастырудағы бірінші кезектілік «ұлтшылдық» ретінде айыпталып, одан бас тартылды. Өзге ұлттардың құқықтары теңестірілді де, қазақтарды жерге орналастыру ісі тоқырап қалды. Бұл бөлістердің түпкі нәтижесі қазақтарға берілетін жерді шектеуге, ал жердің бір бөлігін келімсектерге беруге қолайлы жағдай жасағанын көрсетеді.
Іске асырудағы олқылықтар: есеп, өлшеу, әкімшілік қысым
Бөліс асығыс әрі үстірт жүргізілді. Қазақ Орталық Атқару Комитетінің шешімін РСФСР заң комиссары «Жер кодексіне қайшы, заңсыз» деп тоқтатуға тырысқанына қарамастан, науқан басталып кетті. Партиялық қысымның әсерімен заң комиссариатының рұқсаты бөліс жүріп жатқаннан кейін ғана алынған.
Санақ ауызша сұрау арқылы жүргізіліп, әлеуметтік топтарды анықтауда қателіктер көп болды. Кейбір жерде үй саны адам санынан да көп болып шыққан сияқты қисынсыз деректер кездесті. Демек ресми мәліметтердің бір бөлігі шынайылыққа толық сай келмеді.
Экономикалық қисын: жер аз, тиімділік төмен
Көп жерде шабындық бір ауылдың ішінде біртұтас емес, бір-бірінен алшақ орналасқан, ал кей өңірлерде көлемі өте аз болды. Мысалы, Қызылордада жан басына шаққандағы жер 0,13 десятина, Семейде 0,12–0,52 десятина, Түркістанда 0,17 десятина ғана болды. Мұндай аз жерден алынатын шөп шаруашылық үшін шешуші рөл атқара алмады.
Шөлейт, құнарсыз аймақтарда (мысалы, Гурьев, Қызылорда) шабындық және егістік бөлісінің экономикалық тиімділігі төмен болды. Кей жерде өлшеу құралдарының орнына шөмеле, мая сияқты шөп үйінділерін қолдану — ұйымдастыру деңгейін айқын көрсететін белгі.
Өкімет ақпарларында да бірқатар губернияларда бастауыш партия ұйымдары мен «Қосшы» ұйымының науқанға салғырт қарағаны байқалады. Бөлісті көбіне ауыл «үштіктері» жүргізді (болыстық өкіл, партия өкілі, «Қосшы» өкілі). Ал ауыл кеңестері бұл жұмыстың шетінде қалды.
Ең бастысы, бай мен кедейді жерге таластырып «тап күресін» күшейту мақсаты күткендей орындалмады: Түркістанда кедейлер кейбір берілген жерден бас тартты; Әулие-Атада өкілдер кеткен соң бөлісті жойып, жерді қайтарып берген жағдайлар болды.
Ресми қорытынды және нақты салмақ: 700 мың шаруашылыққа шаққанда тым аз
Ресми деректер бойынша 1 360 мың гектар шабындық, 1 250 мың гектар егістік бөліске түсіп, оның 59,3–61,6%-ы кедейлерге, 29,8–31,7%-ы орташаларға, 8,6–9%-ы байларға берілгені көрсетілді. Яғни бөліске түскен жер көлемі шамамен 2 610 мың гектар болды.
Бұл 700 мыңнан аса қазақ шаруашылығы үшін тым аз еді: орта есеппен үй басына 3,5–4 гектар ғана. Мал шаруашылығы үшін бұл жеткіліксіз, ал отбасының көпжандылығын ескерсек, жан басына шаққандағы егіс көлемі 0,4–0,5 гектар шамасында ғана болды. Орыс шаруашылықтарында бір адамға 1,5–2,0 десятинадан кем болмағанын назарға алсақ, бөлістің шаруашылыққа тиімсіздігі анық көрінеді.
Альтернативті көзқарас: шаруашылықты «малдан бастау»
Қазақтың энциклопедист ғалымы Телжан Шонанұлы 1923 жылғы «Болашақта қазақ жерге қалай орналасу керек» атты мақаласында отырықшыландырудың мемлекетке де, халыққа да тиімді жолдарын ұсына отырып, қазақ шаруашылығының негізі мал екенін, сондықтан шаруашылықты түзету малдан басталуы керектігін атап көрсетті. Ол сырттан келген «жақсы тұқымның» жергілікті ортада қырылып қалуы мүмкін екенін ескертіп, қаржыны ең алдымен қазақ малының санын арттыруға жұмсау қажеттігін айтты. Сонымен қатар қоныстандырудың дұрыс-бұрыстығы шаруаның түзелуіне тікелей әсер ететінін еске салды.
Қаржысыз реформа және экономикалық кері әсер
Шабындық пен егістік жерді бөлу науқанына орталықтан нақты қаржы бөлінбеді. Республика басшыларының бірі Н. Нұрмақов Сталинге хатында Өзбекстандағы жер реформасына 30–40 млн сом жұмсалғанын, ал Қазақстан мұндай бөлістерді жыл сайын бір тиынсыз жүргізгенін, жер бөлу ауыл шаруашылық құрал-сайманымен және басқа шаралармен ұштаспай, бөлінген жердің игерілмей қалғанын атап көрсетті. Оның бағасы анық болды: жер реформасы нәтиже бермеді.
Қаржыландырусыз жүргізілген бөлістер шаруаның жерді тиімді пайдалануына жағдай жасамады. Малы аз шаруашылық несие-қаржысыз мал ала алмайды, құрал-жабдықсыз жерді игере алмайды. Керісінше, малы бар ауқатты топ жерсіз қалып, бар малын сатуға мәжбүр болды; мал құнынан төмен бағаға сатылып, шаруашылықтың жалпы деңгейі төмендеді. Нәтижесінде байды жерден айыру мал шаруашылығын көтеруге емес, экономиканың құлдырауына алғышарт қалыптастырды.
Жергілікті бюджет: ауыл шаруашылығына бөлінген үлес (1926–1930)
Төмендегі көрсеткіштер жер бөлістері жүрген кезеңде ауыл шаруашылығын қаржыландырудың төмен деңгейін аңғартады.
| Көрсеткіш | 1926–27 | 1927–28 | 1928–29 | 1929–30 | 1930 (ерекше тоқсан) |
|---|---|---|---|---|---|
| Бюджет шығысы | 100,0 | 100,0 | 100,0 | 100,0 | 100,0 |
| Халық шаруашылығын қаржыландыру | 19,1 | 18,8 | 27,5 | 27,7 | 16,9 |
| Ауыл шаруашылығын қаржыландыру | 5,6 | 6,0 | 14,7 | 12,2 | 7,3 |
Ауыл шаруашылығына жұмсалған қаржы жалпы халық шаруашылығына бағытталған қаржыдан 2–3 есе кем болды. Жер бөлістері жүрген жылдары ауыл шаруашылығын қаржыландыру үлесі 5,6–6,0% деңгейінде қалды. 1928–1929 жылдары егін көлемін ұлғайту мен совхоздарды қаржыландыруға байланысты бұл көрсеткіш уақытша өссе де, кейін қайта төмендеді.
Қорытынды логика: нәтижесіз реформа және кейінгі дағдарысқа апарар жол
Жер бөлу науқаны қазақ ауылын кеңестендірудің «басы» ретінде қарастырылды, бірақ ол шаруашылықты көтерудің орнына әлеуметтік шиеленісті қолдан күшейтуге бағытталды. Қаржылай, техникалық, құқықтық негіздер әлсіз болғандықтан, бөлінген жер игерілмеді, ал мал шаруашылығына тірек болатын экономикалық тетіктер қалыптастырылмады.
Осы тұрғыдан алғанда, науқанның тарихи салдары — қоғамды бір мақсатқа күштеп ыңғайлау әрекеті ретінде көрінеді. Кейінгі жылдары қазақ қоғамын аса ауыр қасіретке ұрындырған үдерістердің бірқатар алғышарттары дәл осы кезеңдегі асығыс шешімдер мен ескерілмеген ерекшеліктерден бастау алды.
Ескерту
Берілген мәтін үзінді күйінде аяқталады: қазақ ауыл шаруашылық банкісі арқылы берілген қарыз туралы деректер (1925–1926 жылдан кейінгі жылдар) толық көрсетілмеген. Егер жалғасы болса, кестелік деректер мен бөлімнің логикалық аяқталуын бір ізге түсіріп, мәтінді тұтас блок ретінде редакциялауға болады.