Мәшһүр - Жүсіптің діни балладалары туралы қазақша реферат
Мәшһүр-Жүсіптің діни балладалары: өлім мотиві және о дүние поэтикасы
Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы шығармашылық ғұмырында діни мазмұндағы екі баллада жазған: «Шайқы Ысқақ» және «Надан би». Бұл екі туындыны тоғыстыратын ортақ арна — өлім. Ақын өлім оқиғасын қарапайым баяндаумен шектемей, оны ақ өлім мен қара өлім қарама-қарсылығы арқылы күрделендіріп, дүниетанымдық деңгейге көтереді.
Романтикалық өлім дәстүріндегі орны
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы Қасым Аманжоловтың «Ақын өлімі» романтикалық поэмасына дейін-ақ, романтикалық өлім оқиғасын оқиғалы өлеңдері мен дастандарында тереңдетіп жырлаған ақындардың бірі ретінде Мәшһүр-Жүсіптің орны айрықша. Мұны осы екі балладамен қатар ел өмірінен алынған «Нүсіпхан» дастаны да айғақтайды.
Философиялық қос әлемділік: бұ дүние мен о дүние таразысы
Балладалардағы басты ерекшелік — оқиғаның тек бұ дүниеде емес, о дүниеде өтуі. Бұл тәсіл арқылы ақын тіршілік пен мәңгіліктің, күнә мен сауаптың, білім мен надандықтың арасалмағын діни-философиялық тұрғыда таразылайды. Осындай көркемдік шешім Мәшһүр-Жүсіптің лирикалық кейіпкерге қатынасын, авторлық дүниетанымын да айқын танытады.
Ақын ислам дәстүріндегі тұлға — пірдің (Шайқы Ысқақ) өлімі мен қазақ қоғамындағы пайдакүнем би типінің (Надан би) өлімін параллель салыстыру арқылы романтикалық-мистикалық реңкі басым балладалық көркем әлем жасайды.
«Шайқы Ысқақ»: тарихи және аңыздық шындықтың астасуы
«Шайқы Ысқақ» балладасында тарихи шындық пен аңыздық шындық өзара өріліп, о дүниедегі «тергеу» көрінісі арқылы білім мен иман идеясы алға шығады. Ақын фантастикалық элементті күнделікті өмірдегідей сенімді етіп, шынайылық әсерін күшейтеді.
Мәтіндегі көрініс (үзінді):
— Періште, түк білмейтін надансың! — деп,
Кітабын қолына ала ұмтылды енді.
Шайхы Ысқақ молдалығы басым шықты,
Бір салған періштеге қысым шықты.
Құдайдан пәрмен болып, періштелер,
Екеуі екі жаққа қашып шықты.
Бұл эпизодта періштелер Әңкүр мен Мүңкір «періште» кейпінен гөрі адамға ұқсас бейнеде көрінеді. Ақынның мақсаты — Шайқы Ысқақтың білімін асқақтату ғана емес, білімнің (ғылым-хикметтің) иманмен ұштасқандағы қуатын көрсету.
«Надан би»: ирония мен сатира арқылы құлдыраған бейне
«Надан би» балладасында қаламгер шартты кейіпкердің типтік бейнесін о дүниедегі «тергеу» үстінде ирониямен, сатиралық тәсілмен әдейі құлдырата суреттейді. Мұнда фантастикалық жағдай «болып жатқан өмір» секілді беріледі, ал күлкіге айналған надандық — тәрбиелік ойға қызмет етеді.
Мәтіндегі көрініс (үзінді):
— Қазақша айт, орысшаңды білмейтұғын,
Былайша жауап берді: — Тұршы! Тек! — деп.
Сұрайды: «Ман раббик!» — деп басқа тілмен.
— «Ман раббик», сан раббыңды тіпті білмен!
Бұл қай жер, мені ап кеткен қай дау-шаңам,
Бар болса, шақшаларың, ап кел бермен!
Надан би періштелердің арабша сұрағын «орысша» деп түсініп, оларды өзінен «дау-шаруа шештірмек» адамдардай қабылдайды. Өмірде болуы қисынсыз ситуацияның өзі оқырманға сенімді әсер етіп, сатиралық нысананы айқындай түседі.
Беруге түк нәрсем жоқ жарайтұғын,
Адамды жерлерің бе тонайтұғын?!
Аңысы елдеріңнің қандай жаман,
Кісіні «шақша» деген — сабайтұғын?!
Енді «шақша» демейін, жақтырмасаң,
Балалар, маған айтшы, бұл қай ара?
«Рауаят» ұғымы және жанрлық дәлел
Мәшһүр-Жүсіп бұл шығармаларын кей тұста «рауаят» деп атайды және оқиғаның қайдан алынғанын кіріспеде не соңғы тармақтарда өлеңмен ишаралап отырады. Мәселен:
Бұхарда шәкірт боп жүргенімде,
Құлақты жақсы сөзге түргенімде.
Ғалымдар бас қосқанда, сөйлеп еді,
Мен ұғып, жаздым мұны көргенімді.
Бұл сөзім шын хақиқат кітапта бар,
Жаз — жаңбыр, қыс болса, көп жаумай ма қар?!
Басқаның бір Құдайдан бәрі де жұп,
Келеді тағы әңгіме, құлағың сал.
Терминологиялық тұрғыдан зерттеушілер «риваят/реваят» атауының түркі халықтары фольклорындағы орнына тоқталады. Дегенмен бұл мәтіндердің бір оқиғаны арқау етуі, сондай-ақ о дүниелік кеңістікте өтетін романтикалық баяндауы оларды діни романтикалық баллада ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Діни-ағартушылық үн және автордың тікелей сөзі
Бұл балладаларда діни терминдер қазіргі оқырманға күрделірек көрінуі мүмкін. Алайда баяндаудың түпкі бағыты — діни үгіт пен ғибрат айту. Автор үні лирикалық негізде бірінші жақтан беріліп, оқырманды тәубеге, иманға шақырады:
Ғибрат ал, ей, ағалар, мына сөзден,
Жастықта тәуба қылып, иман ізден.
Шайқы Ысқақ кәллә бәди Рахметулла
Ғалайһи өткен екен бұрын бізден.
Кейіпкер сөзі мен авторлық түсіндірме: дидактикалық қабат
Мәшһүр-Жүсіп діни балладаларында тарихи қаһарманның сөзі көбіне дидактикалық сипатта, авторлық түсіндірме өрісімен бірге беріледі. «Шайқы Ысқақ» мәтінінде өлімнің жақындауын сезінген кейіпкердің өсиеті — осының айғағы:
Жиылды ауырған соң жаранлары,
Оқыған бір мәжілісте жас пен кәрі.
Бұлбұлдай сайрап жүрген нәуе жуаны,
Қапалы болып жатыр жүзі сары.
Кешегі жүрген Ысқақ судай тасып,
Ажалдан құтылар ма адам қашып?
Өлерін бұл ауырудан білгеннен соң,
Сөз айтқан жаранларға ғарыздасып.
— Өсиет, жарандар, құлаққа ал! — деп,
— Бұлайша күйге түсті біздің хал! — деп.
Көрсеткен бір кітабын «Ғылым Бахас»,
— Көріме өзім өлсем, бірге сал! — деп.
Бұдан әрі ақын оқиғаны қоюлата отырып, періштелердің екі мәрте тосылуын суреттейді. Тіпті әдебиетімізде сирек ұшырасатын тәсілмен Хақ тағаланы дастандық кеңістікте кейіпкерлік деңгейде қатыстырғандай әсер беріп, «адам білімі мен иман қуатының» идеялық салмағын арттырады.
Жігіттер, бар ғой ақыр бір өлерің,
Білемін: басқа түсіп, сол көнерің!
Несіне сұм дүниенің мәз боласың,
Осындай қылар сенің бар ма өнерің?!
Жаратқан Құдай артық сендей құлын,
Көрсеткен зейін менен ақыл молын.
Періште Мәңкір — Нәңкір сасқанынан
Таба алмай адасыпты келген жолын.
Қорытынды
«Шайқы Ысқақ» пен «Надан би» балладалары Мәшһүр-Жүсіптің көркемдік-эстетикалық ізденісін, о дүние тақырыбын қазақ поэзиясында жаңаша сомдағанын және діни-ағартушылық мақсатты романтикалық баяндаумен шебер ұштастырғанын көрсетеді. Ақын үшін өлім — қорқыныштың ғана емес, ғибраттың, өзін-өзі танудың, иманға бет бұрудың көркемдік тетігі.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы. Шығармалары. 1 том. Павлодар: ЭКО ҒӨФ, 2003. 436 бет.
- Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы. Шығармалары. 4 том. Павлодар: ЭКО ҒӨФ, 2004. 535 бет.
- Дербесәлиев Ә. Араб әдебиеті. Алматы, 1983.
- Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. Қазақ ССР-нің Ғылым баспасы, 1984. 272 б.
Автор туралы мәлімет
Семей мемлекеттік педагогикалық институты, қазақ әдебиеті кафедрасының доценті, ф.ғ.к. — Тоқсамбаева Айман Омарқанқызы.